Ο Σωκράτης (περ. 470 – 399 π.Χ.) υπήρξε μια από τις πιο εμβληματικές και επαναστατικές μορφές στην παγκόσμια ιστορία της σκέψης. Αν και ο ίδιος δεν έγραψε ποτέ τίποτα, η διδασκαλία και η προσωπικότητά του σημάδεψαν ανεπανόρθωτα την πορεία της φιλοσοφίας. Όσα γνωρίζουμε για εκείνον διασώθηκαν κυρίως μέσα από τα γραπτά των μαθητών του, κυρίως του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα, καθώς και από τα σατιρικά έργα του Αριστοφάνη.
Η Σωκρατική Μέθοδος και η Μαιευτική
Σε αντίθεση με τους σοφιστές της εποχής του, οι οποίοι πουλούσαν τη γνώση και την ικεσιότητα στον λόγο, ο Σωκράτης πίστευε ότι η αλήθεια είναι ήδη κρυμμένη μέσα στην ανθρώπινη ψυχή.
- Η Ειρωνεία: Ξεκινούσε τις συζητήσεις του προσποιούμενος την άγνοια («ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα» – ένα ξέρω, ότι δεν ξέρω τίποτα), κατεβάζοντας τον εαυτό του στο επίπεδο του συνομιλητή του για να τον κάνει να μιλήσει ειλικρινά.
- Η Μαιευτική: Μέσω στοχευμένων ερωτήσεων, λειτουργούσε σαν “μαία” (όπως η μητέρα του, η Φαινάρτη), βοηθώντας τους συνομιλητές του να “γεννήσουν” μόνοι τους την αλήθεια και να απαλλαγούν από τις προκαταλήψεις τους.
Ηθικός Προσανατολισμός και η Αρετή
Ο Σωκράτης μετατόπισε το ενδιαφέρον της φιλοσοφίας από τη φύση και το σύμπαν (όπως έκαναν οι προσωκρατικοί) στον άνθρωπο, την ηθική και την κοινωνία. Υποστήριξε ότι η αρετή είναι γνώση, κανείς δεν κάνει το κακό εκούσια ή από πρόθεση, αλλά από άγνοια του αληθινού αγαθού. Επιπλέον, εισήγαγε την έννοια της εσωτερικής φωνής, του δαιμονίου, μιας θεϊκής προειδοποιητικής δύναμης που τον αποθάρρυνε από το να κάνει λάθος.
Η Δίκη και ο Θάνατος
Το 399 π.Χ., ο Σωκράτης οδηγήθηκε σε δίκη με τις κατηγορίες της ασέβειας προς τους θεούς της πόλης και της «διαφθοράς των νέων». Αρνήθηκε να απαρνηθεί τις αρχές του ή να ζητήσει επιείκεια, επιλέγοντας να πιει το κώνειο και να πεθάνει πιστός στους νόμους και στη φιλοσοφία του. Ο θάνατός του μετατράπηκε στο απόλυτο σύμβολο της πνευματικής ελευθερίας και της ακεραιότητας απέναντι στην κρατική εξουσία.