Το Σάββατο 16 Ιουλίου 1054, την ώρα που ετοιμαζόταν η απογευματινή ακολουθία στην Αγία Σοφία, τρεις απεσταλμένοι της Ρώμης μπήκαν στον ναό και άφησαν πάνω στην Αγία Τράπεζα ένα έγγραφο αφορισμού κατά του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Μιχαήλ Κηρουλαρίου. Λίγες μέρες αργότερα ο Πατριάρχης απάντησε με το ίδιο νόμισμα. Αυτή η σκηνή έμεινε στην ιστορία ως το σχίσμα του 1054, η στιγμή που η χριστιανική Ανατολή και η χριστιανική Δύση χώρισαν τους δρόμους τους.
Κι όμως, όπως συμβαίνει συχνά με τις «ιστορικές ημερομηνίες», το 1054 είναι περισσότερο σύμβολο παρά αιτία. Το Μεγάλο Σχίσμα ήταν το αποτέλεσμα μιας μακριάς αποξένωσης αιώνων, που άγγιζε τη θεολογία, την εκκλησιαστική εξουσία, τη γλώσσα, τη λατρεία και την πολιτική. Ας δούμε τι ακριβώς συνέβη, γιατί συνέβη και τι σημαίνει σήμερα.
Μια σταδιακή απομάκρυνση: το υπόβαθρο του Σχίσματος
Για τους πρώτους χριστιανικούς αιώνες η Εκκλησία ήταν μία, οργανωμένη γύρω από τα μεγάλα κέντρα της αυτοκρατορίας: Ρώμη, Κωνσταντινούπολη, Αλεξάνδρεια, Αντιόχεια, Ιεροσόλυμα. Οι Οικουμενικές Σύνοδοι, όπως η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος της Νίκαιας το 325, συγκαλούνταν στην Ανατολή, αλλά οι αποφάσεις τους δέσμευαν όλους τους χριστιανούς.
Με τον καιρό όμως οι δύο κόσμοι άρχισαν να μιλούν κυριολεκτικά διαφορετική γλώσσα. Στη Δύση κυριάρχησαν τα λατινικά και, μετά την κατάρρευση της ρωμαϊκής εξουσίας εκεί τον 5ο αιώνα, ο Πάπας έγινε το μοναδικό σταθερό σημείο αναφοράς μέσα σε ένα πολιτικά κατακερματισμένο τοπίο. Στην Ανατολή, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία συνέχιζε την ελληνόφωνη, αυτοκρατορική παράδοση, όπου η Εκκλησία λειτουργούσε συνοδικά, με τους πατριάρχες ως ισότιμους αδελφούς.
Η στέψη του Καρλομάγνου ως αυτοκράτορα από τον Πάπα το έτος 800 έδειξε πόσο είχαν απομακρυνθεί οι δύο πλευρές: η Δύση απέκτησε δικό της «Ρωμαίο» αυτοκράτορα, ενώ για τους Βυζαντινούς ο μόνος νόμιμος αυτοκράτορας των Ρωμαίων βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη.
Οι θεολογικές αιτίες του Σχίσματος του 1054
Πίσω από την πολιτική ένταση υπήρχαν ζητήματα πίστης και πράξης που οι δύο πλευρές θεωρούσαν ουσιώδη.
Το Filioque
Το Σύμβολο της Πίστεως, όπως διαμορφώθηκε στη Νίκαια (325) και στην Κωνσταντινούπολη (381), ομολογεί το Άγιο Πνεύμα «τὸ ἐκ τοῦ Πατρὸς ἐκπορευόμενον», ακολουθώντας τα λόγια του Χριστού στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο: «ὃ παρὰ τοῦ πατρὸς ἐκπορεύεται» (Ιω. 15:26). Στη Δύση όμως, ήδη από τη Σύνοδο του Τολέδου (589), προστέθηκε η λατινική λέξη Filioque, «και εκ του Υιού». Η προσθήκη διαδόθηκε σταδιακά και, στις αρχές του 11ου αιώνα, άρχισε να ψάλλεται και στη Ρώμη.
Για τους Ανατολικούς το πρόβλημα ήταν διπλό. Θεολογικά, η διπλή εκπόρευση έμοιαζε να αλλοιώνει τη μοναρχία του Πατρός ως μοναδικής πηγής μέσα στην Αγία Τριάδα. Εκκλησιολογικά, μια τοπική Εκκλησία είχε αλλάξει μονομερώς ένα κείμενο που είχε θεσπιστεί από Οικουμενικές Συνόδους. Ήδη τον 9ο αιώνα ο Πατριάρχης Φώτιος είχε καταγγείλει την προσθήκη ως καινοτομία.
Το πρωτείο του Πάπα
Ίσως το βαθύτερο ζήτημα ήταν η εξουσία. Η Ανατολή αναγνώριζε στον επίσκοπο Ρώμης πρωτείο τιμής, ως «πρώτο μεταξύ ίσων». Η Ρώμη, ιδίως στο πλαίσιο της Γρηγοριανής μεταρρύθμισης του 11ου αιώνα, διεκδικούσε πρωτείο δικαιοδοσίας πάνω σε όλη την Εκκλησία. Δύο διαφορετικές εικόνες για το τι είναι Εκκλησία συγκρούστηκαν ευθέως.
Λατρευτικές διαφορές
Υπήρχαν και πιο «χειροπιαστές» διαφορές που έπαιρναν μεγάλη έκταση στη δημόσια αντιπαράθεση: η χρήση άζυμου άρτου στη Θεία Ευχαριστία από τους Λατίνους (έναντι του ένζυμου άρτου των Ανατολικών), η νηστεία του Σαββάτου, η υποχρεωτική αγαμία του κλήρου στη Δύση. Μόνες τους δεν θα αρκούσαν για σχίσμα, αλλά λειτουργούσαν ως ορατά σημάδια ότι ο «άλλος» είχε απομακρυνθεί από την κοινή παράδοση.
Τι έγινε στην Αγία Σοφία τον Ιούλιο του 1054
Η κρίση ξέσπασε στις αρχές της δεκαετίας του 1050. Ο Πατριάρχης Μιχαήλ Κηρουλάριος έκλεισε τις λατινικές εκκλησίες της Κωνσταντινούπολης, ενώ το 1053 ο αρχιεπίσκοπος Αχρίδος Λέων έστειλε επιστολή σε επίσκοπο της Απουλίας, στη νότια Ιταλία, επικρίνοντας τα λατινικά έθιμα, ιδιαίτερα τα άζυμα και τη νηστεία του Σαββάτου.
Ο Πάπας Λέων Θ΄ έστειλε στην Κωνσταντινούπολη αντιπροσωπεία με επικεφαλής τον καρδινάλιο Ουμβέρτο της Σίλβα Κάντιντα, έναν οξύθυμο και αδιάλλακτο θεολόγο, μαζί με τον Φρειδερίκο της Λωρραίνης και τον αρχιεπίσκοπο Αμάλφης Πέτρο. Οι συνομιλίες ναυάγησαν γρήγορα. Το παράδοξο είναι ότι ο Λέων Θ΄ είχε ήδη πεθάνει στις 19 Απριλίου 1054, οπότε η εξουσία των απεσταλμένων του ήταν τουλάχιστον αμφισβητήσιμη.
Παρ’ όλα αυτά, στις 16 Ιουλίου 1054 οι λεγάτοι κατέθεσαν τη βούλα αφορισμού στην Αγία Τράπεζα της Αγίας Σοφίας και αποχώρησαν. Η απάντηση ήρθε γρήγορα: στις 20 Ιουλίου σύνοδος υπό τον Κηρουλάριο αναθεμάτισε τους λεγάτους, και το ανάθεμα διακηρύχθηκε δημόσια στην Αγία Σοφία την Κυριακή 24 Ιουλίου.
Αξίζει να προσέξουμε τι δεν συνέβη: ο Πάπας δεν αφόρισε την Ανατολική Εκκλησία, ούτε ο Πατριάρχης τη Δυτική. Οι αφορισμοί αφορούσαν πρόσωπα. Η ρήξη ως ολική διάσπαση παγιώθηκε αργότερα, στη συνείδηση των πιστών.
Από το 1054 στο 1204: όταν το σχίσμα έγινε τραύμα
Πολλοί σύγχρονοι του 1054 δεν θεώρησαν ότι ζούσαν μια οριστική τομή. Επαφές, διαπραγματεύσεις και περιστασιακή συνεργασία συνεχίστηκαν. Αυτό που μετέτρεψε το σχίσμα από θεολογική διαφωνία σε βαθύ τραύμα ήταν οι Σταυροφορίες, και κυρίως η Δ΄ Σταυροφορία.
Τον Απρίλιο του 1204 οι σταυροφόροι, αντί να κατευθυνθούν προς τους Αγίους Τόπους, κατέλαβαν και λεηλάτησαν την Κωνσταντινούπολη. Ναοί συλήθηκαν, κειμήλια μεταφέρθηκαν στη Δύση, εγκαταστάθηκε Λατίνος πατριάρχης. Για τους Ορθοδόξους η Άλωση του 1204 έδωσε στο σχίσμα ένα συγκεκριμένο, βίαιο πρόσωπο, και η μνήμη της βάρυνε τις σχέσεις για αιώνες.
Οι απόπειρες ένωσης: Λυών και Φλωρεντία
Οι προσπάθειες επανένωσης δεν έλειψαν, αλλά σχεδόν πάντα είχαν πίσω τους πολιτική πίεση. Στη Σύνοδο της Λυών (1274), ο αυτοκράτορας Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγος αποδέχτηκε την ένωση ελπίζοντας σε προστασία από τις δυτικές απειλές. Η ένωση απορρίφθηκε από τον κλήρο και τον λαό και δεν επιβίωσε του θανάτου του.
Πιο σοβαρή ήταν η Σύνοδος Φερράρας–Φλωρεντίας (1438–1439), όταν το Βυζάντιο, περικυκλωμένο από τους Οθωμανούς, αναζητούσε απεγνωσμένα βοήθεια. Υπογράφηκε ένωση το 1439, όμως ο Μητροπολίτης Εφέσου Μάρκος ο Ευγενικός αρνήθηκε να υπογράψει και έγινε σύμβολο της ορθόδοξης αντίστασης. Στην Κωνσταντινούπολη η ένωση συνάντησε ευρεία λαϊκή αντίδραση. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1453, η Πόλη έπεφτε στους Οθωμανούς και το ζήτημα έπαψε να έχει πρακτικό περιεχόμενο.
Η άρση των αναθεμάτων το 1965
Χρειάστηκαν εννέα αιώνες για μια συμβολική χειρονομία συμφιλίωσης. Τον Ιανουάριο του 1964 ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ και ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας συναντήθηκαν στα Ιεροσόλυμα. Στις 7 Δεκεμβρίου 1965 εκδόθηκε κοινή διακήρυξη, που διαβάστηκε ταυτόχρονα στη Ρώμη, κατά τη Β΄ Βατικανή Σύνοδο, και στην Κωνσταντινούπολη. Σε αυτήν οι δύο προκαθήμενοι δήλωναν ότι λυπούνται για τους αφορισμούς του 1054 και τους «αφαιρούν από τη μνήμη» της Εκκλησίας, παραδίδοντάς τους στη λήθη.
Η άρση των αναθεμάτων δεν σήμαινε επανένωση. Οι διαφορές για το Filioque και κυρίως για το παπικό πρωτείο παραμένουν, και ο θεολογικός διάλογος συνεχίζεται. Σήμανε όμως ότι οι δύο Εκκλησίες έπαψαν να βλέπουν η μία την άλλη μέσα από το πρίσμα του 1054.
Γιατί το Μεγάλο Σχίσμα μας αφορά ακόμη
Το σχίσμα του 1054 δεν είναι μόνο κεφάλαιο εκκλησιαστικής ιστορίας. Διαμόρφωσε δύο διακριτούς πολιτισμικούς κόσμους: τη λατινική Ευρώπη, με τη Σχολαστική θεολογία, τα πανεπιστήμια και αργότερα τη Μεταρρύθμιση, και τον ορθόδοξο κόσμο της Ανατολής, με την πατερική και ησυχαστική παράδοση, που επέζησε υπό οθωμανική κυριαρχία και αναπτύχθηκε στους σλαβικούς λαούς.
Για τον Έλληνα αναγνώστη το Σχίσμα εξηγεί πολλά: γιατί η Ορθοδοξία έγινε στοιχείο ταυτότητας στα χρόνια της Τουρκοκρατίας, γιατί η Δύση αντιμετωπιζόταν συχνά με καχυποψία, αλλά και γιατί ο σύγχρονος διάλογος των Εκκλησιών έχει τόσο συμβολικό βάρος. Είναι, τελικά, μια ιστορία για το πώς η απόσταση, η υπερηφάνεια και η εξουσία μπορούν να χωρίσουν ανθρώπους που ομολογούν την ίδια πίστη, και για το πόσο δύσκολα κλείνουν τέτοιες πληγές.
Συχνές Ερωτήσεις
Πότε έγινε το Μεγάλο Σχίσμα;
Συμβατικά τοποθετείται στις 16 Ιουλίου 1054, όταν οι παπικοί λεγάτοι κατέθεσαν βούλα αφορισμού κατά του Πατριάρχη Μιχαήλ Κηρουλαρίου στην Αγία Σοφία. Στην πραγματικότητα ήταν αποτέλεσμα σταδιακής απομάκρυνσης αιώνων, που παγιώθηκε μετά την Άλωση του 1204.
Ποια ήταν η κύρια αιτία του Σχίσματος του 1054;
Οι δύο βασικές αιτίες ήταν η προσθήκη του Filioque στο Σύμβολο της Πίστεως από τη Δύση και η διεκδίκηση από τον Πάπα πρωτείου δικαιοδοσίας πάνω σε όλη την Εκκλησία. Σε αυτές προστέθηκαν λατρευτικές διαφορές και πολιτικές αντιπαλότητες.
Έχει αρθεί το Σχίσμα μεταξύ Ορθοδόξων και Καθολικών;
Όχι. Το 1965 ο Πάπας Παύλος ΣΤ΄ και ο Πατριάρχης Αθηναγόρας ήραν τους αμοιβαίους αφορισμούς του 1054, αλλά οι δύο Εκκλησίες δεν βρίσκονται σε πλήρη κοινωνία. Ο θεολογικός διάλογος συνεχίζεται.
