Λίγο μετά τις τρεις τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι φτάνει στο σπίτι του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά. Στα χέρια του κρατά ένα κείμενο που, μέσα σε λίγα λεπτά, θα έβαζε την Ελλάδα στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Αυτό που ακολούθησε το θυμόμαστε σήμερα με δύο λέξεις: το Όχι του 1940.
Πίσω όμως από τη γνώριμη εικόνα των σχολικών παρελάσεων κρύβεται μια ιστορία πιο σύνθετη και πιο ανθρώπινη: ένα τελεσίγραφο χωρίς πραγματικά περιθώρια, μια απάντηση που ειπώθηκε στα γαλλικά, στρατιώτες που πολέμησαν στα χιόνια της Πίνδου και ένας λαός που, για λίγους μήνες, έμοιασε να μιλά με μία φωνή. Ας δούμε τι ακριβώς συνέβη, βήμα βήμα, και γιατί η μέρα αυτή έγινε εθνική επέτειος.
Το σκηνικό πριν από το τελεσίγραφο
Το φθινόπωρο του 1940 η Ευρώπη βρισκόταν ήδη έναν χρόνο σε πόλεμο. Η Γερμανία είχε κατακτήσει την Πολωνία, τη Γαλλία και μεγάλο μέρος της ηπείρου, ενώ η φασιστική Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι αναζητούσε τη δική της «νίκη» στα Βαλκάνια. Από το 1939 η Ιταλία κατείχε την Αλβανία, κάτι που της έδινε μια έτοιμη βάση στα βορειοδυτικά σύνορα της Ελλάδας.
Στην Αθήνα κυβερνούσε από τις 4 Αυγούστου 1936 ο Ιωάννης Μεταξάς, με δικτατορικό καθεστώς που είχε εγκαθιδρύσει με τη σύμφωνη γνώμη του βασιλιά. Η χώρα δήλωνε ουδέτερη, όμως οι προκλήσεις πλήθαιναν. Η πιο χαρακτηριστική έγινε στις 15 Αυγούστου 1940, ανήμερα της Παναγίας: ιταλικό υποβρύχιο τορπίλισε το ελληνικό καταδρομικό «Έλλη», που ήταν αγκυροβολημένο στο λιμάνι της Τήνου. Η ελληνική κυβέρνηση απέφυγε τότε να κατονομάσει δημόσια τον δράστη, όμως λίγοι είχαν αμφιβολίες. Τον Οκτώβριο, με πρωτοβουλία του Μουσολίνι, το ιταλικό Γενικό Επιτελείο είχε ήδη ετοιμάσει σχέδιο εισβολής με ημερομηνία στα τέλη του μήνα.
Η νύχτα της 28ης Οκτωβρίου: το τελεσίγραφο του Γκράτσι
Γύρω στις 03:00 της 28ης Οκτωβρίου 1940, ο Γκράτσι επέδωσε στον Μεταξά, στην οικία του στην Κηφισιά, το τελεσίγραφο της ιταλικής κυβέρνησης. Η Ιταλία κατηγορούσε την Ελλάδα ότι, παρά την ουδετερότητά της, ευνοούσε τη Μεγάλη Βρετανία. Ζητούσε να επιτραπεί στα ιταλικά στρατεύματα να εισέλθουν ανεμπόδιστα στη χώρα και να καταλάβουν ορισμένα «στρατηγικά σημεία», τα οποία μάλιστα δεν κατονομάζονταν. Αν η Ελλάδα αρνιόταν, η απάντηση θα ήταν ο πόλεμος.
Το αίτημα ήταν, στην ουσία, απαίτηση παράδοσης. Καμία κυβέρνηση δεν θα μπορούσε να παραχωρήσει άγνωστα σημεία του εδάφους της σε ξένο στρατό χωρίς να χάσει την ανεξαρτησία της. Γι’ αυτό και ο Μεταξάς απάντησε αμέσως, χωρίς να συγκαλέσει υπουργικό συμβούλιο και χωρίς να συμβουλευτεί τον βασιλιά.
«Alors, c’est la guerre»: τι είπε πραγματικά ο Μεταξάς
Η συνομιλία των δύο ανδρών έγινε στα γαλλικά, τη γλώσσα της διπλωματίας της εποχής. Σύμφωνα με τις πηγές, ο Μεταξάς απάντησε:
«Alors, c’est la guerre» – «Λοιπόν, έχουμε πόλεμο».
Τη λέξη «όχι», με τη μορφή που τη γνωρίζουμε, δεν την είπε κατά λέξη. Την έκανε όμως δική του ο λαός. Από το πρωί εκείνης της μέρας πλήθη κατέκλυσαν τους δρόμους της Αθήνας και άλλων πόλεων φωνάζοντας «Όχι», ανεξάρτητα από πολιτικές πεποιθήσεις και παρά το αυταρχικό καθεστώς. Έτσι, η άρνηση ενός πρωθυπουργού μετατράπηκε σε συλλογική απόφαση ενός ολόκληρου έθνους, και η μία λέξη έμεινε για να περιγράφει όλη την ιστορία. Το σπίτι της Κηφισιάς, στην οδό Στρατηγού Δαγκλή 10, είναι γνωστό σήμερα ως «το σπίτι του Όχι».
Υπάρχει εδώ ένα ενδιαφέρον παράδοξο. Ο άνθρωπος που είχε καταργήσει τις πολιτικές ελευθερίες στο εσωτερικό έγινε το πρόσωπο μιας απόφασης υπεράσπισης της ελευθερίας της χώρας. Η αντίφαση αυτή θυμίζει πόσο σύνθετη είναι η σχέση ανάμεσα σε πολίτευμα, εξουσία και πολιτική ελευθερία, ένα ερώτημα που οι Έλληνες συζητούν από την αρχαιότητα.
Η ιταλική εισβολή και οι πρώτες μάχες
Το τελεσίγραφο έληγε στις 06:00. Οι Ιταλοί δεν περίμεναν: στις 05:30, μισή ώρα πριν από τη λήξη της προθεσμίας, ιταλικά στρατεύματα επιτέθηκαν από την Αλβανία στα ελληνικά τμήματα προκάλυψης των συνόρων. Ο ελληνοϊταλικός πόλεμος είχε αρχίσει. Την ίδια μέρα κηρύχθηκε γενική επιστράτευση, με την εντολή να αμυνθεί ο στρατός «μέχρις εσχάτων».
Η μάχη Ελαίας–Καλαμά
Στην Ήπειρο, το κύριο βάρος της επίθεσης έπεσε στην 8η Μεραρχία Πεζικού του υποστράτηγου Χαράλαμπου Κατσιμήτρου. Οι Ιταλοί διέθεταν συντριπτική υπεροχή σε άνδρες, άρματα και αεροπλάνα. Ο Κατσιμήτρος, όμως, επέλεξε να αμυνθεί σε λοφώδες και βαλτώδες έδαφος, στη γραμμή Ελαίας (Καλπάκι)–Καλαμά, όπου τα ελαφρά ιταλικά άρματα κολλούσαν στη λάσπη και στα ναρκοπέδια. Από τις 2 έως τις 8 Νοεμβρίου 1940 η γραμμή άντεξε, και η ιταλική επίθεση στην Ήπειρο ανεστάλη.
Η Πίνδος και η μεραρχία «Τζούλια»
Πιο ανατολικά, στα βουνά της Πίνδου, η επίλεκτη 3η Μεραρχία Αλπινιστών «Τζούλια» προσπάθησε να διεισδύσει βαθιά, με στόχο το πέρασμα του Μετσόβου. Απέναντί της βρισκόταν το ολιγάριθμο Απόσπασμα Πίνδου του συνταγματάρχη Κωνσταντίνου Δαβάκη. Οι Ιταλοί προχώρησαν περίπου 40 χιλιόμετρα μέσα σε παγωμένη βροχή και έφτασαν ως τη Βωβούσα, αλλά δεν πέτυχαν τον στόχο τους. Στις 2 Νοεμβρίου ο Δαβάκης τραυματίστηκε σοβαρά σε αναγνώριση κοντά στη Φούρκα. Την επομένη, η αιχμή της «Τζούλια» βρέθηκε περικυκλωμένη· οι Έλληνες ανακατέλαβαν τη Σαμαρίνα και τη Βωβούσα στις 3–4 Νοεμβρίου, και ως τις 13 Νοεμβρίου η περιοχή είχε καθαριστεί από ιταλικά τμήματα.
Σε αυτές τις μάχες συμμετείχαν και οι κάτοικοι των ορεινών χωριών. Οι γυναίκες της Πίνδου, που κουβαλούσαν στην πλάτη τους πυρομαχικά και τρόφιμα στις θέσεις μάχης, έμειναν στη συλλογική μνήμη ως σύμβολο της εθνικής αντίστασης του 1940.
Από την άμυνα στην αντεπίθεση: το έπος του 1940–41
Η αποτυχία της ιταλικής επίθεσης άλλαξε ριζικά την εικόνα του πολέμου. Στις 14 Νοεμβρίου 1940 ο ελληνικός στρατός πέρασε στην αντεπίθεση και μετέφερε τον αγώνα σε αλβανικό έδαφος. Στις 22 Νοεμβρίου απελευθερώθηκε η Κορυτσά, και τον Δεκέμβριο ακολούθησαν κι άλλες πόλεις της Βορείου Ηπείρου. Στις 10 Ιανουαρίου 1941, μετά από τετραήμερες σκληρές μάχες, καταλήφθηκε το στρατηγικό στενό της Κλεισούρας.
Ο πόλεμος διεξαγόταν σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες: χιόνι, παγωνιά, ελλείψεις σε εφόδια και κρυοπαγήματα που κόστισαν σε πολλούς στρατιώτες τα άκρα τους. Στις 29 Ιανουαρίου 1941 πέθανε στην Αθήνα ο Ιωάννης Μεταξάς. Τον Μάρτιο του 1941 οι Ιταλοί εξαπέλυσαν τη λεγόμενη «Εαρινή Επίθεση», αλλά δεν κατάφεραν να διασπάσουν τις ελληνικές γραμμές.
Ήταν μία από τις πρώτες σοβαρές ήττες που υπέστη δύναμη του Άξονα στο πεδίο της μάχης από την αρχή του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η είδηση έκανε τον γύρο του κόσμου, σε μια εποχή που η Βρετανία πολεμούσε σχεδόν μόνη της και η υπόλοιπη Ευρώπη είχε υποταχθεί.
Η γερμανική εισβολή του Απριλίου 1941
Η ελληνική επιτυχία ανάγκασε τη ναζιστική Γερμανία να παρέμβει για να σώσει τον σύμμαχό της. Στις 6 Απριλίου 1941 ο γερμανικός στρατός εισέβαλε στην Ελλάδα από τη Βουλγαρία και τη Γιουγκοσλαβία (επιχείρηση «Μαρίτα»). Τα οχυρά της γραμμής Μεταξά αντιστάθηκαν σθεναρά, όμως ο ελληνικός στρατός, με τον κύριο όγκο του δεσμευμένο στο αλβανικό μέτωπο, δεν μπορούσε να αντέξει σε δύο μέτωπα. Στις 20 Απριλίου οι ελληνικές δυνάμεις του αλβανικού μετώπου συνθηκολόγησαν με τους Γερμανούς και στη συνέχεια η χώρα πέρασε σε τριπλή κατοχή, γερμανική, ιταλική και βουλγαρική, που θα διαρκούσε ως το φθινόπωρο του 1944.
Το Όχι του 1940 δεν έφερε, λοιπόν, μια άμεση τελική νίκη. Άφησε όμως κάτι πιο ανθεκτικό: την πεποίθηση ότι ένας μικρός λαός μπορεί να αρνηθεί την υποταγή, ακόμη κι όταν οι αριθμοί είναι εναντίον του.
Γιατί η 28η Οκτωβρίου έγινε εθνική εορτή
Η μνήμη του Όχι γεννήθηκε πριν καν τελειώσει ο πόλεμος. Ήδη στα χρόνια της Κατοχής, φοιτητές και οργανώσεις της Αντίστασης τίμησαν την επέτειο με εκδηλώσεις, συχνά με κίνδυνο της ζωής τους, καθώς οι κατοχικές αρχές συλλάμβαναν όσους συμμετείχαν. Η 28η Οκτωβρίου έγινε έτσι σύμβολο όχι μόνο του πολέμου του 1940 αλλά και της αντίστασης στην Κατοχή.
Η πρώτη ελεύθερη γιορτή έγινε στις 28 Οκτωβρίου 1944, λίγες μέρες μετά την απελευθέρωση της Αθήνας, με παρέλαση μπροστά στον πρωθυπουργό Γεώργιο Παπανδρέου και μεγάλες λαϊκές συγκεντρώσεις. Μετά τον πόλεμο η ημέρα καθιερώθηκε ως εθνική εορτή και αργία στην Ελλάδα και την Κύπρο, δίπλα στην 25η Μαρτίου. Σήμερα η κεντρική στρατιωτική παρέλαση γίνεται στη Θεσσαλονίκη, ενώ σε όλη τη χώρα πραγματοποιούνται μαθητικές παρελάσεις.
Η επέτειος δεν είναι απλώς ανάμνηση ενός γεγονότος. Αγγίζει το ερώτημα τι είναι ένα έθνος και πώς διατηρεί την ταυτότητά του μέσα στον χρόνο: μέσα από κοινές μνήμες, κοινές αποφάσεις και στιγμές όπου οι άνθρωποι αναγνωρίζουν ο ένας τον άλλον ως μέλη της ίδιας κοινότητας. Με αυτή την έννοια, το 1940 στέκει δίπλα σε άλλους σταθμούς μιας μακραίωνης ιστορικής συνέχειας, από την αρχαιότητα ως το Βυζάντιο και τη θέση του στη συνείδηση των Ελλήνων.
Τι μας διδάσκει σήμερα το Όχι του 1940
Είναι εύκολο να μετατραπεί μια τέτοια επέτειος σε τελετουργία χωρίς περιεχόμενο. Η ιστορία του 1940 όμως έχει μέσα της πραγματικά διδάγματα. Δείχνει ότι η ελευθερία δεν είναι δεδομένη αλλά απόφαση που κάποιες φορές κοστίζει ακριβά. Θυμίζει ότι η ενότητα ενός λαού μπορεί να ξεπεράσει, έστω προσωρινά, βαθιές πολιτικές διαφορές. Και υπενθυμίζει ότι πίσω από τις μεγάλες λέξεις υπήρξαν άνθρωποι συγκεκριμένοι: φαντάροι με ανεπαρκή εξάρτυση στα χιόνια, μάνες στα χωριά, γυναίκες που ανέβαιναν στα βουνά φορτωμένες πολεμοφόδια.
Η πιο τίμια μορφή μνήμης ίσως είναι να γνωρίζουμε την ιστορία όπως ακριβώς έγινε, με τα φωτεινά και τα αντιφατικά της σημεία, και όχι μόνο τον μύθο της.
Συχνές Ερωτήσεις
Τι ώρα επιδόθηκε το ιταλικό τελεσίγραφο;
Ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι επέδωσε το τελεσίγραφο στον Ιωάννη Μεταξά γύρω στις 03:00 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, στην οικία του πρωθυπουργού στην Κηφισιά. Η προθεσμία έληγε στις 06:00, αλλά η ιταλική επίθεση άρχισε ήδη στις 05:30.
Είπε πράγματι ο Μεταξάς «Όχι»;
Όχι κατά λέξη. Η συνομιλία έγινε στα γαλλικά και ο Μεταξάς απάντησε «Alors, c’est la guerre» («Λοιπόν, έχουμε πόλεμο»). Η λέξη «Όχι» καθιερώθηκε από τον λαό, που βγήκε στους δρόμους φωνάζοντάς την, και έμεινε ως σύμβολο της άρνησης.
Πότε γιορτάστηκε για πρώτη φορά ελεύθερα η 28η Οκτωβρίου;
Κατά την Κατοχή η επέτειος τιμήθηκε από φοιτητές και αντιστασιακές οργανώσεις με κίνδυνο συλλήψεων. Η πρώτη ελεύθερη επίσημη γιορτή έγινε στις 28 Οκτωβρίου 1944, μετά την απελευθέρωση της Αθήνας, και μεταπολεμικά η ημέρα καθιερώθηκε ως εθνική εορτή.
