Για περισσότερο από έναν αιώνα, μια ερώτηση που σήμερα μοιάζει θεωρητική δίχασε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία από το παλάτι ως το πιο απομακρυσμένο μοναστήρι: μπορεί ο Θεός να ζωγραφιστεί; Η εικονομαχία, η μεγάλη διαμάχη για τις ιερές εικόνες του 8ου και του 9ου αιώνα, δεν ήταν μια απλή διαφωνία για την εκκλησιαστική τέχνη. Ήταν σύγκρουση για τη φύση του Χριστού, για το νόημα της ύλης και για το ποιος έχει τον τελευταίο λόγο στα ζητήματα της πίστης: ο αυτοκράτορας ή η Εκκλησία.
Αυτοκράτορες καθαίρεσαν πατριάρχες, μοναχοί εξορίστηκαν, σύνοδοι καταδίκασαν η μία την άλλη. Και όταν η θύελλα κόπασε, το 843, η Ορθόδοξη Εκκλησία βγήκε με μια θεολογία της εικόνας που ορίζει μέχρι σήμερα τον τρόπο που προσεύχεται. Ας δούμε πώς ξεκίνησε, τι υποστήριζε κάθε πλευρά και γιατί η έκβασή της μας αφορά ακόμη.
Τι ήταν η εικονομαχία
Με τον όρο εικονομαχία εννοούμε την περίοδο κατά την οποία η βυζαντινή εξουσία απαγόρευσε την τιμή των ιερών εικόνων και, σε πολλές περιπτώσεις, την ίδια την ύπαρξή τους στους ναούς. Οι ιστορικοί τη χωρίζουν σε δύο φάσεις: την πρώτη, από το 726/730 έως τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο του 787, και τη δεύτερη, από το 815 έως την οριστική αναστήλωση των εικόνων το 843.
Οι δύο παρατάξεις έμειναν στην ιστορία με ονόματα που περιγράφουν τη θέση τους: οι εικονομάχοι (ή εικονοκλάστες), που ζητούσαν την κατάργηση των εικόνων, και οι εικονόφιλοι (ή εικονολάτρες, όπως τους αποκαλούσαν οι αντίπαλοί τους), που υπερασπίζονταν την τιμή τους. Το ζήτημα δεν έμεινε ποτέ καθαρά θεολογικό· συνδέθηκε με την πολιτική, τον στρατό, τη σχέση του θρόνου με τα μοναστήρια και, τελικά, με την ταυτότητα του ίδιου του Βυζαντίου.
Πώς ξεκίνησε: Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος και η Χαλκή Πύλη
Η χρήση εικόνων στη λατρεία είχε αυξηθεί σταθερά από τον 6ο και τον 7ο αιώνα, ιδιαίτερα στις ανατολικές επαρχίες. Μαζί της όμως αυξήθηκαν και οι επιφυλάξεις: ορισμένοι επίσκοποι έβλεπαν στην ευλάβεια του λαού κίνδυνο ειδωλολατρίας, επικαλούμενοι την εντολή της Εξόδου (20:4) «οὐ ποιήσεις σεαυτῷ εἴδωλον».
Ο αυτοκράτορας Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος (717–741) τάχθηκε δημόσια εναντίον της τιμής των εικόνων. Σύμφωνα με την παράδοση, το 726 διέταξε να αφαιρεθεί η εικόνα του Χριστού από τη Χαλκή Πύλη, την κεντρική είσοδο του ανακτόρου, γεγονός που προκάλεσε λαϊκή αναταραχή. Η σύγχρονη έρευνα αμφισβητεί σοβαρά την ιστορικότητα αυτού του επεισοδίου, και γι’ αυτό πολλοί ιστορικοί θεωρούν ως ασφαλέστερη αφετηρία το 730, όταν ο Λέων ανάγκασε τον εικονόφιλο Πατριάρχη Γερμανό Α΄ σε παραίτηση και η εικονομαχική πολιτική έγινε επίσημη.
Τα κίνητρα του Λέοντα συζητούνται ακόμη. Άλλοι μελετητές δίνουν βάρος στις θεολογικές ανησυχίες, άλλοι στην επιθυμία του αυτοκράτορα να ενισχύσει τον έλεγχό του πάνω στην Εκκλησία, σε μια εποχή που η αυτοκρατορία πάλευε για την επιβίωσή της απέναντι στους Άραβες. Το βέβαιο είναι ότι η απόφαση άνοιξε ένα ρήγμα που θα χρειαζόταν πάνω από έναν αιώνα για να κλείσει.
Κωνσταντίνος Ε΄ και η Σύνοδος της Ιέρειας (754)
Αν ο Λέων άναψε τη φωτιά, ο γιος του Κωνσταντίνος Ε΄ (741–775) της έδωσε θεολογικό περιεχόμενο. Ο ίδιος συνέγραψε τις λεγόμενες Πεύσεις, κείμενα στα οποία υποστήριζε ότι μια εικόνα του Χριστού είναι θεολογικά αδύνατη: αν απεικονίζει μόνο την ανθρώπινη φύση του, τη χωρίζει από τη θεία· αν ισχυρίζεται ότι απεικονίζει και τη θεία, τότε επιχειρεί να «περιγράψει» το απερίγραπτο.
Το 754 συγκάλεσε σύνοδο στο ανάκτορο της Ιέρειας, στην ασιατική ακτή του Βοσπόρου απέναντι από την Κωνσταντινούπολη. Σε αυτήν, 338 επίσκοποι και άλλοι συμμετέχοντες επικύρωσαν τις θέσεις του αυτοκράτορα και καταδίκασαν τις εικόνες. Η σύνοδος αυτοανακηρύχθηκε οικουμενική, όμως η Εκκλησία δεν την αναγνώρισε ποτέ ως τέτοια: δεν συμμετείχαν σε αυτήν ούτε ο Πάπας ούτε οι πατριάρχες της Ανατολής.
Τα χρόνια που ακολούθησαν ήταν τα σκληρότερα της πρώτης εικονομαχίας. Ο διωγμός στράφηκε κυρίως κατά των μοναχών, που αποτελούσαν τον πιο σταθερό πυρήνα αντίστασης. Μοναστήρια έκλεισαν, περιουσίες δημεύτηκαν και πολλοί υπερασπιστές των εικόνων φυλακίστηκαν ή εξορίστηκαν.
Η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος και η πρώτη αναστήλωση (787)
Η μεταστροφή ήρθε με την αυτοκράτειρα Ειρήνη, που κυβερνούσε ως επίτροπος του ανήλικου γιου της Κωνσταντίνου ΣΤ΄. Με τη στήριξη του Πατριάρχη Ταρασίου, συγκάλεσε το 787 τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο στη Νίκαια της Βιθυνίας, στην ίδια πόλη όπου είχε συνέλθει πριν από σχεδόν πέντε αιώνες η Α΄ Οικουμενική Σύνοδος του 325. Στις εργασίες της έλαβαν μέρος περίπου 350 σύνεδροι, ανάμεσά τους και αντιπρόσωποι του Πάπα.
Η σύνοδος καταδίκασε την εικονομαχία και διατύπωσε έναν ακριβή «όρο» πίστεως. Η καρδιά του βρίσκεται σε μια διάκριση που θα γίνει κλειδί για όλη τη μετέπειτα ορθόδοξη θεολογία: στις εικόνες απονέμουμε «ἀσπασμὸν καὶ τιμητικὴν προσκύνησιν, οὐ μὴν τὴν κατὰ πίστιν ἡμῶν ἀληθινὴν λατρείαν, ἣ πρέπει μόνῃ τῇ θείᾳ φύσει». Με άλλα λόγια, η εικόνα τιμάται, αλλά η λατρεία ανήκει μόνο στον Θεό.
Για να εξηγήσουν γιατί αυτή η τιμή δεν είναι ειδωλολατρία, οι Πατέρες της συνόδου επικαλέστηκαν μια φράση του Μεγάλου Βασιλείου από το έργο του Περί του Αγίου Πνεύματος (κεφ. 18):
«Ἡ γὰρ τῆς εἰκόνος τιμὴ ἐπὶ τὸ πρωτότυπον διαβαίνει.»
Η τιμή που αποδίδεται στην εικόνα δεν σταματά στο ξύλο και στα χρώματα· «περνά» στο πρόσωπο που εικονίζεται. Ο πιστός που ασπάζεται την εικόνα της Παναγίας δεν τιμά ένα αντικείμενο, αλλά την ίδια τη Θεοτόκο.
Τα επιχειρήματα των δύο πλευρών
Τι υποστήριζαν οι εικονομάχοι
- Η απαγόρευση της Παλαιάς Διαθήκης: η εντολή της Εξόδου κατά της κατασκευής ειδώλων θεωρούνταν δεσμευτική και για τους χριστιανούς.
- Ο κίνδυνος της ειδωλολατρίας: η λαϊκή ευλάβεια, κατά τη γνώμη τους, συχνά ταύτιζε την εικόνα με το ιερό πρόσωπο.
- Το χριστολογικό επιχείρημα: η θεότητα του Χριστού είναι «απερίγραπτη»· κάθε απεικόνισή του, έλεγαν, είτε χωρίζει είτε συγχέει τις δύο φύσεις του.
- Η «αληθινή» εικόνα: για τη Σύνοδο της Ιέρειας, η μόνη γνήσια εικόνα του Χριστού ήταν η Θεία Ευχαριστία.
Τι απαντούσαν οι εικονόφιλοι
- Η Ενανθρώπηση: ο αόρατος Θεός έγινε ορατός άνθρωπος. Ό,τι έγινε ορατό, μπορεί και να απεικονιστεί.
- Η διάκριση τιμής και λατρείας: η εικόνα δεν λατρεύεται· τιμάται, και η τιμή της αναφέρεται στο πρωτότυπο.
- Η αξία της ύλης: αφού ο Θεός έλαβε σώμα, η ύλη δεν είναι κάτι ανάξιο ή εχθρικό προς το πνεύμα, αλλά μπορεί να γίνει φορέας χάριτος.
- Η παράδοση: οι εικόνες ανήκαν στη ζωή της Εκκλησίας ήδη από τους προηγούμενους αιώνες.
Οι θεολόγοι της εικόνας: Δαμασκηνός, Στουδίτης, Νικηφόρος
Η εικονομαχία ανέδειξε μερικούς από τους πιο οξυδερκείς θεολόγους της βυζαντινής εποχής. Ο πρώτος και σημαντικότερος ήταν ο Άγιος Ιωάννης ο Δαμασκηνός (περ. 675–749), που έγραψε τρεις λόγους υπέρ των ιερών εικόνων. Επειδή ζούσε στην αραβοκρατούμενη Παλαιστίνη, έξω από τα όρια της αυτοκρατορίας, μπορούσε να γράφει ελεύθερα. Η κεντρική του ιδέα συνοψίζεται σε μια περίφημη φράση του πρώτου λόγου: δεν προσκυνώ την ύλη, αλλά τον Δημιουργό της ύλης, ο οποίος έγινε ύλη για χάρη μου. Για τον Δαμασκηνό, η Ενανθρώπηση άλλαξε τα πάντα: ο Θεός που «δεν έχει σχήμα» πήρε πρόσωπο, και αυτό το πρόσωπο μπορεί πια να ζωγραφιστεί.
Στη δεύτερη φάση της διαμάχης, τη σκυτάλη πήρε ο Άγιος Θεόδωρος ο Στουδίτης (759–826), ηγούμενος της μονής Στουδίου στην Κωνσταντινούπολη. Στους τρεις «Αντιρρητικούς» λόγους του χρησιμοποίησε τα εργαλεία της αριστοτελικής λογικής για να ορίσει την εικόνα ως ομοίωμα: η εικόνα δεν αναπαριστά μια αφηρημένη «φύση», αλλά ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, τον Χριστό, που έχει πραγματικά ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Παράλληλα, ο Πατριάρχης Νικηφόρος Α΄, που εκθρονίστηκε το 815 επειδή αρνήθηκε να υποχωρήσει, συνέγραψε εκτενείς πραγματείες κατά της εικονομαχικής θεολογίας.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η σχέση εικόνας και πρωτοτύπου έχει βαθιές ρίζες στην ελληνική φιλοσοφική σκέψη. Η ιδέα ότι το ορατό παραπέμπει σε μια ανώτερη πραγματικότητα θυμίζει την πλατωνική διάκριση ανάμεσα στο είδωλο και στο αληθινό, που συναντάμε στην αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα. Οι Βυζαντινοί θεολόγοι όμως αντέστρεψαν κάτι ουσιώδες: για αυτούς η εικόνα δεν είναι φτωχή σκιά της αλήθειας, αλλά παράθυρο προς αυτήν, ακριβώς επειδή η Αλήθεια έγινε σάρκα.
Η δεύτερη εικονομαχία και ο Θρίαμβος της Ορθοδοξίας (843)
Η ειρήνη του 787 δεν κράτησε πολύ. Μετά από σειρά στρατιωτικών ηττών, μερίδα του στρατού και της αυλής απέδωσε τις συμφορές στην εγκατάλειψη της εικονομαχικής πολιτικής. Το 815 ο αυτοκράτορας Λέων Ε΄ ο Αρμένιος (813–820) ανάγκασε σε παραίτηση τον Πατριάρχη Νικηφόρο και μια νέα σύνοδος απαγόρευσε ξανά τις εικόνες. Η δεύτερη εικονομαχία κορυφώθηκε επί Θεοφίλου (829–842), όταν ο λόγιος Ιωάννης ο Γραμματικός, ηγετική μορφή της εικονομαχικής πλευράς, έγινε Πατριάρχης το 837.
Ο θάνατος του Θεοφίλου, το 842, άλλαξε τα δεδομένα. Η χήρα του, αυτοκράτειρα Θεοδώρα, που κυβερνούσε ως επίτροπος του ανήλικου Μιχαήλ Γ΄, ήταν κρυφά ευνοϊκή προς τις εικόνες. Το 843 ο Ιωάννης ο Γραμματικός απομακρύνθηκε, Πατριάρχης έγινε ο ομολογητής Μεθόδιος και η τιμή των εικόνων αποκαταστάθηκε οριστικά.
Η αναστήλωση γιορτάστηκε με πανηγυρική λιτανεία την πρώτη Κυριακή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Από τότε, η ημέρα αυτή είναι γνωστή ως Κυριακή της Ορθοδοξίας και κάθε χρόνο, σε ναούς σε όλο τον κόσμο, οι πιστοί περιφέρουν εικόνες θυμίζοντας εκείνον τον «Θρίαμβο». Η φορητή εικόνα του τέλους του 14ου αιώνα που συνοδεύει αυτό το άρθρο απεικονίζει ακριβώς τη σκηνή: τη Θεοδώρα και τον μικρό Μιχαήλ αριστερά, τον Πατριάρχη Μεθόδιο δεξιά και, στο κέντρο, την εικόνα της Θεοτόκου Οδηγήτριας.
Η κληρονομιά της εικονομαχίας
Η έκβαση της εικονομαχίας σφράγισε την ορθόδοξη παράδοση με τρόπους που συχνά δεν συνειδητοποιούμε. Πρώτα απ’ όλα, έδωσε στην Ορθοδοξία μια συνεκτική θεολογία της εικόνας: η αγιογραφία δεν είναι διακόσμηση, αλλά «θεολογία με χρώματα», ομολογία πίστης στην Ενανθρώπηση. Η αυστηρή, αντιρεαλιστική τεχνοτροπία της βυζαντινής εικόνας, με την αντίστροφη προοπτική και το χρυσό φόντο, απορρέει ακριβώς από αυτή την αντίληψη.
Δεύτερον, η διαμάχη έδειξε τα όρια της αυτοκρατορικής εξουσίας στα ζητήματα της πίστης. Παρά τη δύναμη του θρόνου, οι εικόνες επέστρεψαν, κυρίως χάρη στην επιμονή των μοναχών και του λαού. Τρίτον, άφησε ίχνη στις σχέσεις Ανατολής και Δύσης. Στη φραγκική αυλή του Καρλομάγνου οι αποφάσεις της Νίκαιας αντιμετωπίστηκαν με επιφύλαξη, μια από τις πρώτες ενδείξεις της απόστασης που θα οδηγούσε, αιώνες αργότερα, στο Σχίσμα του 1054.
Τέλος, η εικονομαχία μάς αφήνει ένα ερώτημα που δεν έχει χάσει την επικαιρότητά του: ποια είναι η σχέση ανάμεσα στην εικόνα και στην πραγματικότητα που απεικονίζει; Σε μια εποχή κατακλυσμένη από εικόνες, η βυζαντινή απάντηση, ότι η εικόνα αξίζει όσο μας οδηγεί πέρα από τον εαυτό της, ακούγεται παράξενα σύγχρονη.
Συχνές Ερωτήσεις
Πότε έγινε η εικονομαχία;
Η εικονομαχία διήρκεσε, με διακοπή, από το 726/730 έως το 843. Η πρώτη φάση έληξε με τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο το 787, η δεύτερη ξεκίνησε το 815 και τελείωσε με την αναστήλωση των εικόνων επί αυτοκράτειρας Θεοδώρας το 843.
Ποιος αυτοκράτορας ξεκίνησε την εικονομαχία;
Ο Λέων Γ΄ ο Ίσαυρος (717–741). Η εικονομαχική πολιτική έγινε επίσημη το 730, όταν ανάγκασε σε παραίτηση τον Πατριάρχη Γερμανό Α΄. Ο γιος του Κωνσταντίνος Ε΄ την έκανε πολύ αυστηρότερη.
Ποια είναι η διαφορά ανάμεσα σε προσκύνηση και λατρεία των εικόνων;
Σύμφωνα με τη Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδο, στις εικόνες αποδίδεται «τιμητική προσκύνηση», δηλαδή σεβασμός που περνά στο πρόσωπο που εικονίζεται. Η λατρεία ανήκει αποκλειστικά στον Θεό. Γι’ αυτό η Ορθόδοξη Εκκλησία απορρίπτει την κατηγορία της ειδωλολατρίας.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Encyclopaedia Britannica – Iconoclastic Controversy
- Encyclopedia of Religion – Iconoclasm in the Byzantine Tradition
- Fordham University, Internet Medieval Sourcebook – Ιωάννης Δαμασκηνός, Απολογία υπέρ των ιερών εικόνων
- Austrian Academy of Sciences – Πρακτικά της Β΄ Συνόδου της Νίκαιας (787), έκδ. E. Lamberz
