Αυτό δεν είναι το μέτρο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.
Το «μέτρον ἄριστον» δεν σημαίνει «παν μέτρον ἄριστον». Δεν λέει «απ’ όλα και από λίγο». Το μέτρο κρίνεται πάντα σε σχέση με τη φύση του πράγματος και με το τέλος του ανθρώπου. Δεν μετράμε ποσότητες ηδονής. Ρωτάμε αν η πράξη υπηρετεί αυτό που είμαστε.
Το μέτρο ως φύση, όχι ως δοσολογία
Στον Αριστοτέλη η ηθική συζήτηση δεν στήνεται με απαγορεύσεις. Στήνεται με όρους αρετής, νομοτέλειας και τελεολογίας. Υπάρχει μια εμμονή με το τέλος: τι είναι ο άνθρωπος και προς τα πού τείνει.
Το σεξ για παράδειγμα, για το οποίο γίνεται μεγάλη συζήτηση και αποτελεί τομέα που μπλέκεται και η «ηθική», δεν είναι κακό καθεαυτό. Είναι φυσική όρεξη, όπως η πείνα. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η όρεξη παύει να υπακούει στον λόγο. Η ακολασία δεν είναι απλώς «πολλή απόλαυση». Είναι υπερβολή στις σωματικές ηδονές όταν παρακάμπτουν τη φρόνηση.
Ο ακόλαστος δεν χαίρεται απλώς. Χαίρεται λάθος. Χαίρεται με τρόπο που τον διαλύει.
Η ψυχή έχει τάξεις: επιθυμητικό και λογιστικό. Όταν άρχει το επιθυμητικό αντί του λογιστικού, δεν έχεις ελευθερία.Έχεις δουλεία στα πάθη σου.
Η σεξουαλική ασυδοσία για παράδειγμα μιας και μιλάμε για αυτή, δεν είναι κακή επειδή παραβιάζει έναν εξωτερικό κανόνα. Είναι κακή επειδή εκπαιδεύει τον άνθρωπο να επιλέγει την άμεση ηδονή αντί μιας ολοκληρωμένης ζωής που περιέχει και την ηδονή – μαζί με τον άνθρωπό του. Το τέλος του ανθρώπου είναι η ευδαιμονία, όχι το άθροισμα των απολαύσεων. Ό,τι διαβρώνει σταθερότητα και χαρακτήρα, διαβρώνει και την ευδαιμονία. Ακόμη κι αν δεν το βλέπεις καθαρά τη στιγμή που συμβαίνει. Λειτουργεί σαν ναρκωτικό.
Desire και appetite: η επιθυμία είναι προσωπική
Ο Roger Scruton, ο οποίος ειδικευόταν στην αισθητική και την πολιτική φιλοσοφία, έχει γράψει ένα διαφωτιστικό βιβλίο, το Sexual Desire, στο οποίο όμως δεν κάνει απλή ηθικολογία. Κάνει κάτι πιο κοντά σε φαινομενολογία. Η σεξουαλική επιθυμία είναι κατ’ ουσίαν προσωπική. Δεν επιθυμείς ένα σώμα όπως επιθυμείς να φας. Επιθυμείς κάποιον. Είναι σχέση. Είναι πρόσωπο που σε κοιτάει.
Όταν το σεξ αποκόπτεται από αυτή την αμοιβαιότητα της προσωπικής αναγνώρισης, γίνεται χρηστικό εργαλείο. Αντικείμενο. Εκεί χωρίζει ο Scruton το desire από το appetite. Ο όρος «sexual appetites» είναι ήδη στραβός. Το σεξουαλικό είναι desire προς κάποιον.
Αν αναμείξουμε την αρχαιοελληνική και τη χριστιανική γλώσσα, ο Έρωτας είναι η κίνηση της μοναδικής ψυχής που αναγνωρίζει – ως ανάμνηση ή ως έμφυτη τάση – το Θείο και θέλει να επιστρέψει στην πηγή της. «Ὁ Θεὸς ἀγάπη ἐστίν». Η ψυχή είναι γεμάτη έρωτα προς τον Θεό που είναι Αγάπη. Στον κόσμο βρίσκει αντίγραφα, σκιές, υποκατάστατα.
Γι’ αυτό ποτέ δεν είσαι απόλυτα ευχαριστημένος με τίποτα. Το drive της ηδονής – στο χρήμα, στην ύλη, στις γυναίκες, στον τζόγο – είναι συχνά διαστρεβλωμένη πυξίδα. Το λογισμικό της ηδονής υπάρχει. Η κατεύθυνση έχει χαθεί.
Η ασυδοσία είναι ακριβώς αυτή η μετατόπιση: από τη συνάντηση δύο προσώπων στο πεδίο της κατανάλωσης. Δεν είναι απελευθέρωση. Είναι υποβιβασμός. Αντικειμενοποιεί. Όταν η σεξουαλική πράξη κόβεται από δεσμευτική προσφορά και αναφορά σε κάποιον, το σώμα παύει να είναι έκφραση προσώπου και γίνεται εργαλείο ηδονής. Αλλοιώνει και αυτόν που επιθυμεί και αυτόν που επιθυμείται. Δεν σε εκπαιδεύει να αγαπάς. Σε εκπαιδεύει να καταναλώνεις. Ο άλλος χάνει την ετερότητά του. Αντικαθίσταται.
Η μεγαλύτερη ψευδαίσθηση είναι ότι η απόλαυση επαναλαμβάνεται χωρίς κόστος. Αφήνει ίχνη. Εθίζει την επιθυμία στην επιφάνεια. Αποδυναμώνει το δόσιμο σε κάτι σταθερό. Όποιος αλλάζει διαρκώς συντρόφους, στο τέλος δυσκολεύεται να δοθεί ολοκληρωτικά σε κάποιον.
Ντοπαμίνη, «δωρεάν» ανταμοιβή και τα εύκολα πάθη
Υπάρχει και βιοχημική όψη, χωρίς να εξαντλεί το θέμα.
Σεξ, φαγητό, τζόγος και διάφοροι εθισμοί, δουλεύουν πάνω στο σύστημα ανταμοιβής της ντοπαμίνης: κίνητρο, χαρά, «τα κατάφερα». Η κοκαΐνη δουλεύει στον ίδιο άξονα, γι’ αυτό «κουμπώνει» τόσο εύκολα με σεξουαλικά περιβάλλοντα.
Στη φυσιολογική ροή, αυτή η ανταμοιβή ερχόταν μετά από προσπάθεια και σπανιότητα. Δεν τρώγαμε πρωί-μεσημέρι-βράδυ επειδή υπήρχε ψυγείο. Ένα γλυκό φρούτο μετά από ώρες ή μέρες πείνας σήμαινε κάτι. Το σεξ σήμαινε σχέση και συνέχεια γενεαλογίας.
Το πορνό κάνει κάτι άλλο: ανοίγει ατέρμονη κατάσταση ανταμοιβής χωρίς κόστος. Free loop. Το ίδιο κάνει και η βιομηχανική γαστριμαργία. #foodporn δεν είναι τυχαίο hashtag. Αλάτι, λίπος, ζάχαρη, εκρηκτική γεύση: όχι τροφή, αλλά ναρκωτικό με την κυριολεξία του όρου. Το σώμα λαμβάνει το σήμα «πάλι τα κατάφερες» χωρίς να έχει καταφέρει τίποτα.
Γαστριμαργία και λαγνεία είναι τα πιο κοινά και, θεωρητικά, τα πιο «εύκολα» πάθη να αποβάλεις σε σχέση με την υπερηφάνεια ή την απληστία. Κι όμως εκεί παγιδεύονται οι περισσότεροι, γιατί το κύκλωμα ανταμοιβής είναι άμεσο και σαρκικό.
Η άστατη σεξουαλική ζωή δεν κάνει καλό στον ψυχισμό. Το βλέπεις θεολογικά, κοινωνιολογικά (διασπά οικογένειες εκεί που η σταθερότητα έχει αποδειχθεί λειτουργικό μοντέλο), ψυχολογικά (σε αφήνει χωρίς λιμάνι). Η θεολογία και η αριστοτελική/πατερική ματιά δεν περιμένουν στατιστική για να μιλήσουν. Προσπαθούν να προσομοιώσουν τη ζωή στον Λόγο των πραγμάτων: αρμονία ελληνιστί, θεία ζωή χριστιανικά.
Το δύσκολο ερώτημα: και η μία φορά;
Εδώ στέκεται το πραγματικά δύσκολο σημείο.
Εύκολα επιχειρηματολογείς κατά ενός πάθους όταν είναι επαναλαμβανόμενο, έντονο, μη λειτουργικό, όταν καταστρέφει τον ψυχισμό. Ακόμα και υπο την υλιστική κοσμοθεωρία είναι προφανές.
Πώς μιλάς όμως για το μεμονωμένο; Ένα μεθύσι μία φορά τον μήνα – ή μία φορά στη ζωή. Είναι «λάθος»; Η λέξη μυρίζει ηθικισμό και καθωσπρεπισμό. Κι όμως ο χριστιανικός λόγος θα πει: ακόμη και μία φορά σε απομακρύνει από τον Θεό ως απόλυτο αγαθό. Δεν πλησιάζεις σύμφωνα με τη φύση του τέλειου. Άρα η πράξη είναι αμαρτία, όσο σπάνια κι αν είναι.
Πώς μπορεί η μία φορά να μην αποτελεί το ιδανικό, χωρίς να καταφύγουμε σε λογιστική αμαρτιών;
Το κακό ως τρόπος, όχι ως ποσότητα
Η απάντηση δεν είναι ποσοτική. Είναι οντολογική.
Και στην πλατωνική και στη χριστιανική ματιά, το πάθος δεν είναι πρώτα συχνότητα. Είναι ποιότητα: εκτροχιασμός του είναι, εκτροχιασμός της σχέσης του υποκειμένου με το αγαθό. Μια πράξη μπορεί να είναι άστοχη οντολογικά ακόμη και μία φορά, επειδή εκφράζει – έστω στιγμιαία – λάθος κατεύθυνση νου και επιθυμίας. Γι’ αυτό λέμε ότι είμαστε όλοι αμαρτωλοί. Το μέτρο του ανθρώπου, στο όριο, είναι ο Χριστός.
Στον Πλάτωνα η ηθική δεν κρίνεται από το πόσο συχνά γίνεται κάτι, αλλά από το προς τι γίνεται. Η ψυχή κρίνεται από το πού κοιτάει, όχι από στατιστική πράξεων. Αν η επιθυμία στραφεί προς φαντασιακό υποκατάστατο του αγαθού, ακόμη και στιγμιαία, η ψυχή διαμορφώνει λανθασμένη αναφορά στο είναι. Δεν χρειάζεται σύστημα για να είναι πλάνη. Η πλάνη προηγείται της έξης. Η έξη απλώς την κανονικοποιεί.
Αυτό εννοούν οι Ορθόδοξοι με την προαίρεση. Η πράξη κρίνεται όχι επειδή επαναλήφθηκε, αλλά επειδή εκείνη τη στιγμή επέλεξες τρόπο υπάρξεως ασύμφωνο με τον λόγο της φύσης και τον λόγο του Θεού που διαπνέει τη φύση. Ο Μάξιμος και ο Δαμασκηνός το λένε καθαρά: το κακό δεν είναι ον. Είναι τρόπος χρήσεως του όντος. Απουσία αγαθού.
Αν χρησιμοποιείς σώμα, νου ή επιθυμία με τρόπο που δεν ανταποκρίνεται στο τέλος τους, η αστοχία είναι πραγματική ακόμα κι αν είναι σπάνια.
Η λαιμαργία δεν είναι πρόβλημα επειδή «τρώω συχνά πολύ». Είναι πρόβλημα όταν η τροφή παύει να είναι ευχαριστιακή σχέση με τον κόσμο και τον Θεό και γίνεται αυτάρκης απόλαυση, αποκομμένη από μέτρο και λόγο. Αν συμβεί μία φορά τον χρόνο, δεν παύει να είναι στρέβλωση της σχέσης.
Το ίδιο ισχύει για τη σεξουαλική πράξη αποκομμένη από προσωπική αναφορά. Το πρωταρχικό πρόβλημα του πορνό δεν είναι η ντοπαμίνη. Η ντοπαμίνη είναι δευτερογενής. Το πρόβλημα είναι ότι ο άλλος γίνεται αντικείμενο κατανάλωσης της φαντασίας, όχι ον με δικό του τέλος. Εσύ κλείνεσαι σε κύκλωμα επιθυμίας που δεν πάει πουθενά.
Το κακό δεν αποδεικνύεται πρωταρχικά εκ του αποτελέσματος. Αποδεικνύεται εκ της ασυμφωνίας με το αγαθό. Πρέπει να είσαι άνοιγμα προς τον άλλον.
Η αναλογία με την αλήθεια βοηθά. Αν πεις ένα ψέμα μία φορά τον χρόνο, δεν «γίνεσαι ψεύτης» κοινωνικά. Εκείνη τη στιγμή όμως δεν μετείχες στην αλήθεια. Το ψέμα δεν είναι λάθος επειδή θα γίνει συνήθεια. Είναι διάρρηξη λόγου και πραγματικότητας. Έτσι και εδώ: οι πράξεις δεν είναι άστοχες επειδή οδηγούν απαραίτητα σε καταστροφή, αλλά επειδή δεν μετέχουν στον ορθό λόγο και το ορθό τέλος της ανθρώπινης ύπαρξης.
Γι’ αυτό η κρίση δεν είναι πρώτα ηθικιστική ούτε εμπειρική. Είναι μεταφυσική. Ρωτά: τι είδους ον γίνομαι με αυτή την πράξη; Προς ποιον τρόπο υπάρξεως στρέφεται ο νους; Αν η απάντηση είναι κλείσιμο, αυτάρκεια, αυτο-φαντασιακή αναφορά, η πράξη είναι άστοχη. Ακόμη κι αν δεν επαναληφθεί ποτέ.
Γι’ αυτό υπάρχει μετάνοια. Δεν χρειάζεται να γίνει πάθος για να είναι ψευδές. Το πάθος είναι η μονιμοποίηση μιας ήδη λανθασμένης κατεύθυνσης. Οι Πατέρες δεν προσφέρουν κώδικα συμπεριφορών. Προσφέρουν θεραπεία τρόπου υπάρξεως. Δεν κυνηγούν στατιστική αμαρτιών.
Κοινωνικά ο φόνος και η γαστριμαργία δεν συγκρίνονται. Οντολογικά, και τα δύο είναι αστοχία προσανατολισμού. Ο Χριστιανισμός δεν ζυγίζει συχνότητες. Κρίνει προς τα πού έστρεψε ο άνθρωπος το είναι του – έστω για μία στιγμή – κάτω από το μέτρο του.
Αυτό είναι το μέτρο: όχι πόσο συχνά, αλλά προς τι
