Τι σημαίνει να ζει κανείς καλά; Όχι να περνά απλώς ευχάριστα, ούτε να συσσωρεύει πλούτη ή τιμές, αλλά να πετυχαίνει ως άνθρωπος. Αυτό το ερώτημα, απλό στη διατύπωση και δύσκολο στην απάντηση, βρίσκεται στην καρδιά των Ηθικών Νικομαχείων, του σημαντικότερου ηθικού έργου του Αριστοτέλη και ενός από τα πιο πολυδιαβασμένα βιβλία της ευρωπαϊκής σκέψης.
Αποσπάσματά τους διδάσκονται στο ελληνικό λύκειο, φράσεις τους κυκλοφορούν ως παροιμίες, και έννοιες όπως η «μεσότητα» ή η «φρόνηση» επανέρχονται σήμερα στη φιλοσοφία, στην ψυχολογία και στην εκπαίδευση. Ας δούμε τι λέει πραγματικά ο Σταγειρίτης, πώς οργανώνεται το έργο και γιατί εξακολουθεί να μας μιλά.
Τι είναι τα Ηθικά Νικομάχεια και γιατί λέγονται έτσι
Ο Αριστοτέλης (384–322 π.Χ.) γεννήθηκε στα Στάγειρα της Χαλκιδικής, μαθήτευσε περίπου είκοσι χρόνια στην Ακαδημία του Πλάτωνα και το 335 π.Χ. ίδρυσε στην Αθήνα τη δική του σχολή, το Λύκειο. Τα Ηθικά Νικομάχεια δεν είναι βιβλίο γραμμένο για ευρύ κοινό· μοιάζουν περισσότερο με επεξεργασμένες σημειώσεις παραδόσεων, πυκνές, που συχνά συνομιλούν κριτικά με τις απόψεις άλλων στοχαστών.
Ο ίδιος ο φιλόσοφος δεν έδωσε αυτόν τον τίτλο. Στα Πολιτικά αναφέρεται απλώς στα «ἠθικά» του. Η ονομασία προστέθηκε αργότερα και συνδέεται πιθανότατα με τον γιο του, τον Νικόμαχο, που θεωρείται ότι επιμελήθηκε το κείμενο· με ανάλογο τρόπο τα Ηθικά Ευδήμεια φέρουν το όνομα του μαθητή του, του Εύδημου. Το έργο χωρίζεται σε δέκα βιβλία, και τρία από αυτά (Ε΄–Ζ΄) είναι κοινά με τα Ευδήμεια, γεγονός που απασχολεί ακόμη τους φιλολόγους.
Το ανώτατο αγαθό: η ευδαιμονία
Το έργο ανοίγει με μια από τις πιο γνωστές φράσεις της αρχαίας φιλοσοφίας:
«Πᾶσα τέχνη καὶ πᾶσα μέθοδος, ὁμοίως δὲ πρᾶξίς τε καὶ προαίρεσις, ἀγαθοῦ τινὸς ἐφίεσθαι δοκεῖ.»
Κάθε τέχνη, κάθε έρευνα, κάθε πράξη και επιλογή φαίνεται να στοχεύει σε κάποιο αγαθό. Ο γιατρός επιδιώκει την υγεία, ο ναυπηγός το πλοίο. Αν όμως οι επιμέρους σκοποί δεν κατέληγαν πουθενά, η επιθυμία μας θα ήταν «κενή και μάταιη». Πρέπει λοιπόν να υπάρχει ένα τελικό αγαθό, που το θέλουμε για χάρη του ίδιου και όχι για χάρη κάποιου άλλου. Όλοι, παρατηρεί ο Αριστοτέλης, συμφωνούν στο όνομά του: ευδαιμονία. Διαφωνούν όμως στο περιεχόμενο. Άλλοι την ταυτίζουν με την ηδονή, άλλοι με την τιμή, άλλοι με τον πλούτο.
Για να δώσει απάντηση, ο φιλόσοφος καταφεύγει στο λεγόμενο επιχείρημα του «έργου»: όπως ο αυλητής ή ο γλύπτης κρίνεται από το πόσο καλά επιτελεί τη δική του λειτουργία, έτσι και ο άνθρωπος. Αυτό που τον διακρίνει από τα φυτά και τα ζώα είναι ο λόγος. Επομένως το ανθρώπινο αγαθό είναι «ψυχῆς ἐνέργεια κατ’ ἀρετήν», δραστηριότητα της ψυχής σύμφωνα με την αρετή, και μάλιστα σε ολόκληρη τη ζωή. Εδώ ανήκει η περίφημη φράση: «μία γὰρ χελιδὼν ἔαρ οὐ ποιεῖ, οὐδὲ μία ἡμέρα». Ένα χελιδόνι δεν φέρνει την άνοιξη· ούτε μία καλή μέρα κάνει κάποιον ευδαίμονα.
Η αριστοτελική ευδαιμονία λοιπόν δεν είναι συναίσθημα ούτε στιγμιαία ευχαρίστηση. Είναι τρόπος ζωής, ενεργός και διαρκής. Ο Αριστοτέλης είναι επίσης ρεαλιστής: παραδέχεται ότι χρειάζονται και κάποια εξωτερικά αγαθά, όπως φίλοι, μέσα και μια στοιχειώδης τύχη, γιατί είναι δύσκολο να πράττει κανείς καλά όταν του λείπουν τα πάντα.
Ηθικές και διανοητικές αρετές: η αρετή γεννιέται από τη συνήθεια
Αφού η ευδαιμονία συνδέεται με την αρετή, το επόμενο βήμα είναι να εξετάσει τι είναι αρετή. Ο Αριστοτέλης διακρίνει δύο είδη: τις διανοητικές αρετές, που αφορούν το λογικό μέρος της ψυχής, και τις ηθικές, που αφορούν τον χαρακτήρα. Οι πρώτες αναπτύσσονται κυρίως με τη διδασκαλία και χρειάζονται εμπειρία και χρόνο· για την ηθική αρετή, αντίθετα, γράφει χαρακτηριστικά ότι «ἐξ ἔθους περιγίνεται»: προκύπτει από τον εθισμό.
Γι’ αυτό, σημειώνει, «οὐδεμία τῶν ἠθικῶν ἀρετῶν φύσει ἡμῖν ἐγγίνεται»: καμία ηθική αρετή δεν μας δίνεται εκ φύσεως. Έχουμε την ικανότητα να την αποκτήσουμε, αλλά την ολοκληρώνουμε μόνο με την άσκηση, όπως ο κιθαριστής γίνεται κιθαριστής παίζοντας κιθάρα. Η διατύπωση είναι απλή και βαθιά: «τὰ μὲν δίκαια πράττοντες δίκαιοι γινόμεθα». Γινόμαστε δίκαιοι κάνοντας δίκαιες πράξεις, σώφρονες κάνοντας σώφρονες πράξεις, ανδρείοι κάνοντας ανδρείες πράξεις.
Η συνέπεια είναι μεγάλη: ο χαρακτήρας δεν είναι μοίρα. Διαμορφώνεται με επαναλαμβανόμενες επιλογές, και γι’ αυτό ο Αριστοτέλης δίνει τόση σημασία στη σωστή αγωγή από τη νεαρή ηλικία.
Η μεσότητα στα Ηθικά Νικομάχεια: ο ορισμός της αρετής
Το πιο γνωστό δόγμα του έργου είναι η θεωρία της μεσότητας. Ο Αριστοτέλης καταλήγει στον εξής ορισμό, στο δεύτερο βιβλίο:
«Ἔστιν ἄρα ἡ ἀρετὴ ἕξις προαιρετική, ἐν μεσότητι οὖσα τῇ πρὸς ἡμᾶς, ὡρισμένῃ λόγῳ καὶ ᾧ ἂν ὁ φρόνιμος ὁρίσειεν. Μεσότης δὲ δύο κακιῶν, τῆς μὲν καθ’ ὑπερβολὴν τῆς δὲ κατ’ ἔλλειψιν.»
Η αρετή, δηλαδή, είναι μόνιμη διάθεση του χαρακτήρα (ἕξις) που εκδηλώνεται με συνειδητές επιλογές· βρίσκεται στο μέσο σε σχέση με εμάς, ένα μέσο που ορίζεται από τον λόγο, όπως θα το όριζε ο φρόνιμος άνθρωπος. Είναι το μέσο ανάμεσα σε δύο κακίες, μία από υπερβολή και μία από έλλειψη. Η ανδρεία βρίσκεται ανάμεσα στη δειλία και στο θράσος· η γενναιοδωρία (ἐλευθεριότης) ανάμεσα στη σπατάλη (ἀσωτία) και στην τσιγκουνιά (ἀνελευθερία).
Δύο παρανοήσεις αξίζει να αποφύγουμε. Πρώτον, η μεσότητα δεν είναι αριθμητικός μέσος όρος ούτε χλιαρή μετριότητα. Είναι «πρὸς ἡμᾶς», σχετική με το πρόσωπο και την περίσταση. Ο Αριστοτέλης δίνει το παράδειγμα της τροφής: η σωστή ποσότητα για τον παλαιστή Μίλωνα δεν είναι η ίδια με εκείνη ενός αρχάριου αθλητή. Το σωστό είναι να νιώθεις και να πράττεις όταν πρέπει, για όσα πρέπει, απέναντι σε όποιους πρέπει, για τον λόγο που πρέπει και με τον τρόπο που πρέπει. Δεύτερον, δεν έχουν όλες οι πράξεις μέσο: η μοιχεία, η κλοπή, ο φόνος είναι κακές από μόνες τους, και δεν υπάρχει «σωστή ποσότητα» γι’ αυτές.
Η ιδέα πατά πάνω σε μια παλιά ελληνική παράδοση, το δελφικό «μηδὲν ἄγαν» και το «μέτρον ἄριστον», στο οποίο έχουμε αφιερώσει ξεχωριστό κείμενο: το μέτρον ἄριστον και η παρεξήγηση του μέτρου. Ο Αριστοτέλης όμως μετατρέπει τη λαϊκή σοφία σε συστηματική θεωρία του χαρακτήρα.
Φρόνηση και ακρασία: όταν ξέρουμε το σωστό αλλά δεν το κάνουμε
Ποιος ορίζει όμως το μέσο σε κάθε συγκεκριμένη περίσταση; Η απάντηση βρίσκεται στο έκτο βιβλίο, που εξετάζει τις διανοητικές αρετές και κυρίως τη φρόνηση, την πρακτική σοφία. Φρόνιμος είναι εκείνος που μπορεί να σταθμίζει σωστά τι οδηγεί στο καλό της ζωής του συνολικά. Κατά τον Αριστοτέλη, η ηθική αρετή κάνει σωστό τον σκοπό, ενώ η φρόνηση κάνει σωστά τα μέσα που οδηγούν σε αυτόν. Η μία δεν ολοκληρώνεται χωρίς την άλλη. Η φρόνηση διαφέρει επίσης από την απλή επιτηδειότητα (δεινότητα), η οποία μπορεί να υπηρετεί και κακούς σκοπούς.
Στο έβδομο βιβλίο ο φιλόσοφος εξετάζει ένα φαινόμενο που όλοι γνωρίζουμε: την ακρασία, την αδυναμία της βούλησης. Ο Σωκράτης είχε υποστηρίξει ότι κανείς δεν πράττει το κακό εν γνώσει του· όποιος σφάλλει, απλώς αγνοεί το αγαθό (βλ. το αφιέρωμά μας στον Σωκράτη, τη μέθοδο και τη δίκη του). Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι αυτή η θέση έρχεται σε αντίθεση με όσα φαίνονται καθαρά στην εμπειρία. Δέχεται εν μέρει ότι στη στιγμή της πράξης η γνώση του ακρατούς είναι θολωμένη, όπως εκείνου που κοιμάται ή είναι μεθυσμένος, αλλά δεν αρνείται ότι η ακρασία υπάρχει. Ο άνθρωπος μπορεί να ξέρει το σωστό και να παρασύρεται από την ηδονή ή τον θυμό.
Η φιλία: «ἄνευ γὰρ φίλων οὐδεὶς ἕλοιτ’ ἂν ζῆν»
Σχεδόν το ένα πέμπτο του έργου, το όγδοο και το ένατο βιβλίο, είναι αφιερωμένο στη φιλία. Κανείς, γράφει ο Αριστοτέλης, δεν θα διάλεγε να ζει χωρίς φίλους, ακόμη κι αν είχε όλα τα άλλα αγαθά. Διακρίνει τρία είδη φιλίας:
- Φιλία λόγω χρησιμότητας: οι φίλοι αγαπούν ο ένας τον άλλον για το όφελος που αποκομίζουν. Διαλύεται εύκολα όταν το όφελος πάψει.
- Φιλία λόγω ηδονής: συνηθισμένη στους νέους, στηρίζεται στη διασκέδαση και στην ευχάριστη συντροφιά. Είναι κι αυτή ευμετάβλητη.
- Φιλία λόγω αρετής: η τέλεια φιλία, ανάμεσα σε ανθρώπους που μοιάζουν στην αρετή και θέλουν το καλό του άλλου για χάρη του ίδιου. Είναι σπάνια, θέλει χρόνο και οικειότητα, αλλά είναι η πιο σταθερή.
Η φιλία, για τον Αριστοτέλη, δεν είναι απλώς ιδιωτική υπόθεση. Είναι ο ιστός που κρατά ενωμένες και τις πόλεις, και γι’ αυτό συνδέεται στενά με τη δικαιοσύνη, στην οποία αφιερώνεται ολόκληρο το πέμπτο βιβλίο.
Ο θεωρητικός βίος και η γέφυρα προς την πολιτική
Στο δέκατο βιβλίο, αφού εξετάσει ξανά την ηδονή, ο Αριστοτέλης επιστρέφει στην ευδαιμονία και καταλήγει σε μια απάντηση που ξαφνιάζει πολλούς αναγνώστες: η ανώτερη μορφή ευδαιμονίας είναι η θεωρία, η φιλοσοφική ενατένιση της αλήθειας. Είναι η δραστηριότητα του ανώτερου στοιχείου μας, του νου· είναι η πιο συνεχής, η πιο αυτάρκης και αγαπιέται για χάρη της ίδιας. Ο βίος της πρακτικής αρετής, πολιτικής και ηθικής, είναι ευδαίμων σε δεύτερο βαθμό.
Το έργο δεν τελειώνει όμως στην ενατένιση. Το τελευταίο κεφάλαιο θυμίζει ότι η ηθική δεν αρκεί να είναι γνώση· χρειάζεται να γίνει πράξη, και αυτό απαιτεί καλούς νόμους και σωστή παιδεία. Έτσι τα Ηθικά Νικομάχεια λειτουργούν ως γέφυρα προς τα Πολιτικά, όπου ο Αριστοτέλης εξετάζει τα πολιτεύματα. Για το ευρύτερο πλαίσιο, δείτε το κείμενό μας για τα πολιτεύματα στην αρχαία Ελλάδα και τη διαμόρφωση της πολιτικής σκέψης.
Γιατί τα Ηθικά Νικομάχεια διαβάζονται ακόμη
Η επίδραση του έργου είναι τεράστια. Πέρασε στους Άραβες σχολιαστές, ενέπνευσε τη μεσαιωνική σκέψη, κυρίως μέσω του Θωμά Ακινάτη, και επανήλθε δυναμικά στον 20ό αιώνα με την «ηθική της αρετής», που προτείνει να ρωτάμε όχι μόνο «τι πρέπει να κάνω;» αλλά «τι άνθρωπος θέλω να γίνω;». Δεν είναι τυχαίο ότι στη Σχολή των Αθηνών ο Ραφαήλ ζωγράφισε τον Αριστοτέλη να κρατά ακριβώς ένα βιβλίο με την επιγραφή «Etica».
Το έργο δεν δίνει έτοιμες συνταγές. Ο ίδιος ο Αριστοτέλης προειδοποιεί ότι στην ηθική δεν μπορούμε να ζητάμε την ακρίβεια των μαθηματικών. Προσφέρει κάτι πιο πολύτιμο: έναν τρόπο να σκεφτόμαστε τη ζωή μας ως σύνολο, όπου οι συνήθειες χτίζουν τον χαρακτήρα, η κρίση προσαρμόζεται στις περιστάσεις και η ευτυχία δεν είναι κάτι που μας συμβαίνει αλλά κάτι που κάνουμε. Σε αντίθεση με τους μεταγενέστερους Στωικούς, που θεώρησαν την αρετή αρκετή για την ευδαιμονία (βλ. στωική φιλοσοφία), ο Αριστοτέλης κρατά μια πιο ανθρώπινη ισορροπία ανάμεσα στον χαρακτήρα και στις συνθήκες της ζωής.
Συχνές Ερωτήσεις
Ποιο είναι το κεντρικό θέμα των Ηθικών Νικομαχείων;
Το κεντρικό θέμα είναι η ευδαιμονία, το ανώτατο αγαθό του ανθρώπου. Ο Αριστοτέλης την ορίζει ως δραστηριότητα της ψυχής σύμφωνα με την αρετή σε ολόκληρη τη ζωή και εξετάζει τις αρετές, τη φρόνηση, τη δικαιοσύνη, την ακρασία, τη φιλία και την ηδονή.
Τι είναι η μεσότητα στον Αριστοτέλη;
Μεσότητα είναι η θέση της ηθικής αρετής ανάμεσα σε δύο κακίες, μία από υπερβολή και μία από έλλειψη, όπως η ανδρεία ανάμεσα στη δειλία και στο θράσος. Δεν είναι αριθμητικός μέσος όρος, αλλά το σωστό μέτρο για τον συγκεκριμένο άνθρωπο και την περίσταση, όπως θα το όριζε ο φρόνιμος.
Γιατί το έργο λέγεται «Νικομάχεια»;
Ο τίτλος δεν είναι του Αριστοτέλη. Προστέθηκε αργότερα και συνδέεται πιθανότατα με τον γιο του, τον Νικόμαχο, που θεωρείται ότι επιμελήθηκε το κείμενο, όπως τα Ηθικά Ευδήμεια συνδέονται με τον μαθητή του Εύδημο.
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Richard Kraut, «Aristotle’s Ethics», Stanford Encyclopedia of Philosophy
- «Nicomachean Ethics», Encyclopaedia Britannica
- Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια Β6, 1106a26–1107a6: πρωτότυπο κείμενο και σχολιασμός (Φιλολογικό Σχολείο)
- Αριστοτέλης, Ἠθικὰ Νικομάχεια Β1, 1103a14–b2: πρωτότυπο κείμενο και σχολιασμός (Φιλολογικό Σχολείο)
