Δεν έγραψε ούτε μία γραμμή, δεν ίδρυσε σχολή, δεν πήρε ποτέ αμοιβή για όσα δίδασκε. Κι όμως, ο Σωκράτης ο φιλόσοφος θεωρείται το πρόσωπο που άλλαξε την πορεία της ελληνικής —και κατ’ επέκταση της ευρωπαϊκής— σκέψης. Η φιλοσοφία πριν από αυτόν ονομάζεται, όχι τυχαία, «προσωκρατική».
Ποιος ήταν όμως αυτός ο ξυπόλυτος Αθηναίος που περνούσε τις μέρες του στην αγορά ρωτώντας τους συμπολίτες του τι είναι η δικαιοσύνη, η ανδρεία ή η αρετή; Και γιατί η πόλη που αγάπησε τόσο τον καταδίκασε τελικά σε θάνατο; Ας γνωρίσουμε τον άνθρωπο, τη μέθοδό του και την κληρονομιά του.
Ποιος ήταν ο Σωκράτης: η ζωή ενός Αθηναίου πολίτη
Ο Σωκράτης γεννήθηκε στην Αθήνα γύρω στο 470/469 π.Χ., στον δήμο της Αλωπεκής. Πατέρας του ήταν ο Σωφρονίσκος, λιθοξόος, και μητέρα του η Φαιναρέτη, που άσκησε το επάγγελμα της μαίας. Η λεπτομέρεια αυτή δεν είναι αδιάφορη: ο ίδιος ο Σωκράτης θα παρομοιάσει αργότερα το έργο του με τη μαιευτική τέχνη της μητέρας του.
Δεν ήταν ένας απομονωμένος στοχαστής. Υπηρέτησε ως οπλίτης στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και διακρίθηκε για τη γενναιότητά του: στην Ποτίδαια (432 π.Χ.) έσωσε τον τραυματισμένο Αλκιβιάδη, στο Δήλιο (424 π.Χ.) ο στρατηγός Λάχης επαίνεσε την ψυχραιμία του στην υποχώρηση, ενώ πολέμησε και στην Αμφίπολη. Παντρεύτηκε την Ξανθίππη και απέκτησε τρεις γιους, τον Λαμπροκλή, τον Σωφρονίσκο και τον Μενέξενο.
Οι σύγχρονοί του τον περιγράφουν ως άσχημο στην όψη —με πλατιά μύτη και γουρλωτά μάτια—, λιτό ως την υπερβολή, συχνά ξυπόλυτο, αλλά με μια ακτινοβολία που γοήτευε νέους από τις πιο επιφανείς οικογένειες της πόλης. Ανάμεσά τους ήταν ο Πλάτων, ο Ξενοφών και ο Αλκιβιάδης.
Το «σωκρατικό πρόβλημα»: πώς γνωρίζουμε τον Σωκράτη
Επειδή ο Σωκράτης δεν άφησε γραπτά, ό,τι ξέρουμε γι’ αυτόν προέρχεται από άλλους. Οι βασικές πηγές είναι τρεις, και η καθεμία δίνει μια διαφορετική εικόνα:
- Ο Πλάτων, ο πιο σημαντικός μαθητής του, τον έκανε κεντρικό πρόσωπο σχεδόν όλων των διαλόγων του. Στα πρώιμα έργα (όπως η Απολογία, ο Κρίτων και ο Ευθύφρων) πιστεύεται ότι αποδίδει πιο πιστά τον ιστορικό Σωκράτη· στα μεταγενέστερα, ο «Σωκράτης» γίνεται συχνά φορέας των δικών του ιδεών, όπως στην περίφημη αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα.
- Ο Ξενοφών, στρατιωτικός και ιστορικός, παρουσιάζει στα Απομνημονεύματα έναν πιο πρακτικό, ηθικολόγο Σωκράτη.
- Ο Αριστοφάνης, στην κωμωδία Νεφέλες (423 π.Χ.), τον σατιρίζει ως σοφιστή που κρέμεται σε ένα καλάθι και μελετά τα ουράνια. Η καρικατούρα αυτή, όπως θα πει ο ίδιος στη δίκη του, συνέβαλε στην κακή φήμη του.
Η δυσκολία να ξεχωρίσουμε τον ιστορικό Σωκράτη από τις λογοτεχνικές του εκδοχές ονομάζεται «σωκρατικό πρόβλημα». Οι περισσότεροι μελετητές στηρίζονται κυρίως στους πρώιμους πλατωνικούς διαλόγους, με την επίγνωση ότι κάθε εικόνα είναι μια ερμηνεία.
Ο χρησμός των Δελφών και η «σωκρατική άγνοια»
Σύμφωνα με την πλατωνική Απολογία, ο φίλος του ο Χαιρεφών πήγε κάποτε στους Δελφούς και ρώτησε το μαντείο αν υπάρχει κάποιος σοφότερος από τον Σωκράτη. Η Πυθία απάντησε ότι δεν υπάρχει κανείς. Ο Σωκράτης, που ήξερε καλά πως δεν κατείχε καμία σπουδαία σοφία, ξαφνιάστηκε και αποφάσισε να ελέγξει τον χρησμό.
Επισκέφθηκε πολιτικούς, ποιητές και τεχνίτες, ανθρώπους που θεωρούνταν σοφοί. Διαπίστωσε ότι όλοι πίστευαν πως γνωρίζουν πράγματα που στην πραγματικότητα δεν γνώριζαν. Κατέληξε έτσι στο συμπέρασμα ότι η δική του υπεροχή ήταν μικρή αλλά ουσιαστική:
«ἃ μὴ οἶδα οὐδὲ οἴομαι εἰδέναι» — ό,τι δεν ξέρω, ούτε νομίζω πως το ξέρω. (Πλάτων, Απολογία 21d)
Από εδώ προέρχεται το γνωστό «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα». Αξίζει να σημειωθεί ότι η φράση, με αυτή ακριβώς τη μορφή, δεν απαντά στα κείμενα του Πλάτωνα· είναι μεταγενέστερη σύνοψη της σωκρατικής στάσης. Η ουσία της πάντως παραμένει: η αναγνώριση της άγνοιας είναι η αφετηρία κάθε αληθινής γνώσης. Ο Σωκράτης ερμήνευσε τον χρησμό ως αποστολή από τον θεό: να ελέγχει τους ανθρώπους και να τους ωθεί να φροντίσουν την ψυχή τους.
Η σωκρατική μέθοδος: έλεγχος και μαιευτική
Αν υπάρχει κάτι που ταυτίζεται με το όνομά του, είναι η σωκρατική μέθοδος. Ο Σωκράτης δεν έκανε διαλέξεις· έκανε ερωτήσεις. Ζητούσε από τον συνομιλητή του έναν ορισμό —«τι είναι η ανδρεία;», «τι είναι η ευσέβεια;»— και στη συνέχεια, με διαδοχικές ερωτήσεις, έδειχνε ότι ο ορισμός οδηγούσε σε αντιφάσεις. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται έλεγχος.
Το αποτέλεσμα ήταν συχνά η απορία: ο συνομιλητής έμενε χωρίς απάντηση, συνειδητοποιώντας ότι δεν ήξερε όσα νόμιζε. Για τον Σωκράτη αυτό δεν ήταν αποτυχία αλλά κέρδος, γιατί μόνο όποιος ξέρει ότι δεν ξέρει μπορεί να αρχίσει να ψάχνει.
Στον Θεαίτητο (149a–151d) ο Σωκράτης περιγράφει τον εαυτό του ως «μαία» των ιδεών. Όπως η μητέρα του βοηθούσε τις γυναίκες να γεννήσουν, έτσι κι εκείνος βοηθά τους νέους να «γεννήσουν» τις σκέψεις που κυοφορούν, και εξετάζει αν αυτές είναι γόνιμες ή κούφιες. Από εκεί προέρχεται ο όρος μαιευτική μέθοδος, που χρησιμοποιείται ως σήμερα στην παιδαγωγική.
Η σωκρατική ειρωνεία
Μέρος της μεθόδου ήταν και η περίφημη «ειρωνεία»: ο Σωκράτης προσποιούνταν ότι δεν ξέρει τίποτα και ότι θέλει να μάθει από τον συνομιλητή του. Στα αρχαία ελληνικά η λέξη εἰρωνεία σήμαινε ακριβώς αυτή την προσποιητή άγνοια, όχι απλώς τον σαρκασμό, όπως συχνά την καταλαβαίνουμε σήμερα.
Οι βασικές ιδέες του Σωκράτη
Παρότι ο Σωκράτης δήλωνε ότι δεν διδάσκει τίποτα, μέσα από τους διαλόγους διαγράφονται ορισμένες σταθερές πεποιθήσεις του:
- Η φροντίδα της ψυχής. Το σημαντικότερο καθήκον του ανθρώπου δεν είναι ο πλούτος ή η δόξα αλλά να γίνει η ψυχή του όσο το δυνατόν καλύτερη. Αυτό ζητούσε επίμονα από τους Αθηναίους.
- Η αρετή είναι γνώση. Όποιος γνωρίζει πραγματικά τι είναι το καλό, θα το πράξει. Από εδώ προκύπτει η θέση ότι «κανείς δεν σφάλλει εκουσίως»: το κακό πηγάζει από την άγνοια.
- Είναι προτιμότερο να αδικείσαι παρά να αδικείς. Η θέση αυτή, που υποστηρίζεται με πάθος στον Γοργία, ανέτρεπε την κοινή αντίληψη της εποχής.
- Ο εξεταζόμενος βίος. Η ζωή αποκτά αξία μόνο όταν την υποβάλλουμε σε διαρκή κριτικό έλεγχο.
Ο Σωκράτης μίλησε επίσης για το δαιμόνιον, μια εσωτερική «φωνή» που τον συνόδευε από παιδί. Όπως λέει στην Απολογία, η φωνή αυτή δεν του υπαγόρευε τι να κάνει· μόνο τον απέτρεπε από κάτι που ήταν έτοιμος να πράξει. Αυτό το «καινό δαιμόνιο» θα χρησιμοποιηθεί αργότερα εναντίον του.
Η επιρροή αυτών των ιδεών υπήρξε τεράστια. Οι Κυνικοί, οι Κυρηναϊκοί και αργότερα οι Στωικοί είδαν τον Σωκράτη ως πρότυπο σοφού· η έμφαση της στωικής φιλοσοφίας στην αρετή ως το μόνο αληθινό αγαθό έχει καθαρά σωκρατικές ρίζες.
Ο Σωκράτης και η αθηναϊκή δημοκρατία
Η σχέση του Σωκράτη με την πόλη του ήταν σύνθετη. Ασκούσε κριτική στη δημοκρατία, ιδίως στην ιδέα ότι για τα κοινά μπορεί να αποφασίζει ο καθένας χωρίς γνώση, την ώρα που για ένα πλοίο ή ένα σπίτι ζητάμε τον ειδικό. Δύο επεισόδια όμως δείχνουν ότι η πίστη του στον νόμο ήταν απόλυτη, απέναντι σε όποιο καθεστώς.
Το 406 π.Χ., μετά τη ναυμαχία των Αργινουσών, η Εκκλησία του Δήμου θέλησε να δικάσει ομαδικά τους στρατηγούς, κατά παράβαση του νόμου. Ο Σωκράτης, που τότε ήταν μέλος των πρυτάνεων, αρνήθηκε να θέσει την παράνομη πρόταση σε ψηφοφορία. Λίγο αργότερα, επί των Τριάκοντα Τυράννων (404–403 π.Χ.), αρνήθηκε την εντολή να συλλάβει τον Λέοντα τον Σαλαμίνιο, γνωρίζοντας ότι αυτό μπορούσε να του κοστίσει τη ζωή.
Για να κατανοήσει κανείς το πλαίσιο αυτών των συγκρούσεων, αξίζει να δει πώς λειτουργούσαν τα πολιτεύματα στην αρχαία Ελλάδα και πώς η Αθήνα πέρασε μέσα σε λίγα χρόνια από τη δημοκρατία στην ολιγαρχία και πάλι πίσω.
Η δίκη και ο θάνατος του Σωκράτη (399 π.Χ.)
Το 399 π.Χ., λίγα χρόνια μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, ο νεαρός ποιητής Μέλητος, με τη στήριξη του πολιτικού Ανύτου και του ρήτορα Λύκωνος, κατήγγειλε τον Σωκράτη για ασέβεια: ότι δεν πιστεύει στους θεούς της πόλης, ότι εισάγει «καινά δαιμόνια» και ότι διαφθείρει τους νέους. Πίσω από το θρησκευτικό ένδυμα της κατηγορίας, πολλοί ιστορικοί διακρίνουν πολιτικά κίνητρα: ορισμένοι από τους νέους που τον ακολουθούσαν, όπως ο Αλκιβιάδης και ο Κριτίας —ένας από τους Τριάκοντα—, είχαν αφήσει πίσω τους βαριές πληγές για την πόλη.
Η Απολογία του Πλάτωνα μάς δίνει την εκδοχή του λόγου του Σωκράτη στο δικαστήριο. Δεν ζήτησε έλεος, δεν έφερε τα παιδιά του για να συγκινήσει τους δικαστές. Υπερασπίστηκε τη ζωή του ως υπηρεσία προς την πόλη και δήλωσε ότι δεν θα σταματήσει να φιλοσοφεί, ακόμη κι αν αυτό σήμαινε θάνατο. Κρίθηκε ένοχος με μικρή διαφορά· όπως παρατηρεί ο ίδιος, αν μόλις τριάντα ψήφοι είχαν πέσει αλλιώς, θα είχε αθωωθεί (Απολογία 36a). Όταν κλήθηκε να προτείνει ποινή, είπε ειρωνικά ότι του άξιζε σίτιση στο Πρυτανείο, τιμή που επιφυλασσόταν στους ευεργέτες της πόλης. Στον ίδιο λόγο ακούγεται και η φράση που συνοψίζει όλη του τη φιλοσοφία:
«ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ» — η ζωή που δεν εξετάζεται δεν αξίζει να τη ζει ο άνθρωπος. (Πλάτων, Απολογία 38a)
Καταδικάστηκε σε θάνατο. Στον Κρίτωνα, ο φίλος του τού προτείνει να δραπετεύσει από τη φυλακή, αλλά ο Σωκράτης αρνείται: δεν θέλει να ανταποδώσει την αδικία με αδικία, παραβιάζοντας τους νόμους της πόλης που τον ανέθρεψε. Στον Φαίδωνα, ο Πλάτων περιγράφει τις τελευταίες του ώρες: συζητά με τους φίλους του για την αθανασία της ψυχής, πίνει ήρεμα το κώνειο και τα τελευταία του λόγια απευθύνονται στον Κρίτωνα: «ὀφείλομεν ἀλεκτρυόνα» στον Ασκληπιό — χρωστάμε έναν πετεινό στον θεό της ίασης (Φαίδων 118a). Οι ερμηνείες αυτής της φράσης είναι πολλές· η πιο διαδεδομένη τη διαβάζει ως ευχαριστία για τη «θεραπεία» από τα δεινά της ζωής.
Η κληρονομιά του Σωκράτη φιλοσόφου
Ο Κικέρων έγραψε ότι ο Σωκράτης «κατέβασε τη φιλοσοφία από τον ουρανό» και την έφερε στις πόλεις και στα σπίτια των ανθρώπων. Πριν από αυτόν, οι στοχαστές αναζητούσαν κυρίως την αρχή του κόσμου· μετά από αυτόν, το κεντρικό ερώτημα έγινε: πώς πρέπει να ζούμε; Η ηθική φιλοσοφία, με τη μορφή που τη γνωρίζουμε, ξεκινά από εκείνον.
Μέσω του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη, η σωκρατική σκέψη διαμόρφωσε ολόκληρη τη δυτική παράδοση. Η αναζήτηση ορισμών άνοιξε τον δρόμο στη λογική και στην επιστήμη, ενώ η εικόνα του σοφού που πεθαίνει για τις πεποιθήσεις του έγινε σύμβολο της ελευθερίας της σκέψης. Ακόμη και οι Πατέρες της Εκκλησίας, όπως ο Ιουστίνος ο φιλόσοφος, αναγνώρισαν στον Σωκράτη έναν άνθρωπο που είχε ζήσει «μετὰ λόγου».
Το πιο ζωντανό του δίδαγμα, ωστόσο, δεν είναι κάποια θεωρία αλλά μια στάση: η ταπεινότητα απέναντι σε όσα δεν ξέρουμε, το θάρρος να ρωτάμε και η συνέπεια ανάμεσα σε λόγια και πράξεις.
Συχνές Ερωτήσεις
Γιατί καταδικάστηκε σε θάνατο ο Σωκράτης;
Το 399 π.Χ. κατηγορήθηκε για ασέβεια, δηλαδή ότι δεν αναγνώριζε τους θεούς της πόλης και εισήγαγε νέες θεότητες, και για διαφθορά των νέων. Πολλοί ιστορικοί θεωρούν ότι η δίκη είχε και πολιτικό υπόβαθρο, λόγω των δεσμών του με πρόσωπα όπως ο Αλκιβιάδης και ο Κριτίας.
Τι είναι η σωκρατική μέθοδος;
Είναι ένας τρόπος διαλόγου με διαδοχικές ερωτήσεις, που ελέγχει τις απόψεις του συνομιλητή και αναδεικνύει τις αντιφάσεις τους. Στόχος είναι να συνειδητοποιήσει ο ίδιος την άγνοιά του και να «γεννήσει» μόνος του πιο ώριμες ιδέες· γι’ αυτό ονομάζεται και μαιευτική.
Είπε πράγματι ο Σωκράτης «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα»;
Όχι με αυτή ακριβώς τη διατύπωση. Στην Απολογία του Πλάτωνα (21d) λέει ότι «ό,τι δεν ξέρει, ούτε νομίζει ότι το ξέρει». Η γνωστή φράση είναι μεταγενέστερη σύνοψη αυτής της ιδέας.
1 σχόλιο
[…] απλώς αγνοεί το αγαθό (βλ. το αφιέρωμά μας στον Σωκράτη, τη μέθοδο και τη δίκη του). Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι αυτή η θέση έρχεται σε […]