Ο Ορισμός και οι Ιστορικές Καταβολές
Κατά τον Μπαμπινιώτη, ως έθνος ορίζεται το σύνολο ανθρώπων που γίνεται αντιληπτό -τόσο από τους ίδιους όσο και από τους άλλους- ως ομοιογενές σύνολο. Αυτοί οι άνθρωποι συνδέονται μεταξύ τους με δεσμούς κοινής καταγωγής, ιστορικού παρελθόντος, κοινά στοιχεία πολιτισμού, ιδανικά, και πολλές φορές κοινή γλώσσα και θρησκεία, έχοντας παράλληλα συνείδηση της διαφοράς τους από τα άλλα ανάλογα σύνολα. Συγγενικές λέξεις θεωρούνται η φυλή και το γένος. Στη θρησκευτική παράδοση της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, τα «ἔθνη» είναι οι άλλοι λαοί του κόσμου, σε αντίθεση με τους Ισραηλίτες, ή οι ειδωλολάτρες γενικότερα.
Στον Όμηρο, η λέξη έθνος συναντάται γενικότερα ως το σύνολο των ανθρώπων, χωρίς όμως να υπάρχει ακόμα η σημερινή έννοια της λέξης. Την έννοια μιας ομάδας με κοινά χαρακτηριστικά την κάλυπτε αρχικά η λέξη φυλή, ενώ πιο μετέπειτα, από την εποχή του Βυζαντίου μέχρι και την Τουρκοκρατία, κυριάρχυσε η λέξη γένος (εξού και «το γένος των Ελλήνων», όπως ανέφερε και ο Κοσμάς ο Αιτωλός). Η λέξη γένος σχετίζεται άμεσα με το «γεννώ» και το «γόνος», παραπέμποντας στη βιολογία του ανθρώπου. Επομένως, τόσο η αρχική έννοια του γένους όσο και η μετέπειτα έννοια του έθνους είναι άρρηκτα συνδεδεμένες με τη φυλή, το αίμα και τη γενετική.
Το Αίμα ως Θεμέλιο: Το Παράδειγμα του Οικοδομήματος
Αν και ένα έθνος διαθέτει κοινές ιστορίες, θρησκείες και γλώσσες, ο βασικός του πυλώνας εκ των πραγμάτων είναι το αίμα. Για να γίνει αυτό κατανοητό, αρκεί να φανταστούμε ένα οικοδόμημα, όπως έναν ουρανοξύστη:
- Τα θεμέλια: Η τσιμεντένια βάση που μπαίνει βαθιά στο έδαφος και οι σιδερένιοι πυλώνες αντιπροσωπεύουν το αίμα.
- Οι όροφοι: Κάθε επίπεδο του ουρανοξύστη είναι όλα τα υπόλοιπα στοιχεία. Η ιστορία, τα ήθη, η θρησκεία και ο πολιτισμός.
Αν καταστραφεί οποιοσδήποτε όροφος, το οικοδόμημα μπορεί να παραμείνει σταθερό διότι τα θεμέλια δεν έχουν καταστραφεί, και οι όροφοι μπορούν να ξαναχτιστούν είτε ίδιοι είτε διαφορετικοί. Εάν όμως διαλυθούν τα θεμέλια, το οικοδόμημα δεν μπορεί να ξαναχτιστεί· πρέπει να στηθεί από την αρχή. Συνεπώς, για να υφίσταται ένα έθνος αναλλοίωτο στο διάβα των αιώνων, απαραίτητο στοιχείο είναι η γενετική συνέχεια (η καθαρότητα, κατά μία έννοια) του συνόλου των ανθρώπων που το αποτελούν. Όλα τα υπόλοιπα μπορούν να αλλάξουν ή να ξαναχτιστούν, και το έθνος θα εξακολουθήσει να υπάρχει και να μεγαλουργεί.
Η Ελληνική Μυθολογία και η Αρχαία Συνείδηση
Η σημασία του αίματος φαίνεται από τα αρχαιότατα χρόνια μέσα από τη μυθολογία. Μετά τον κατακλυσμό του Δευκαλίωνα, ο Δευκαλίωνας και η Πύρρα γέννησαν τρία παιδιά: τον Αμφικτίωνα, την Πρωτογένεια και τον Έλληνα.
- Η λέξη αμφικτιωνία (από τον Αμφικτίωνα) σημαίνει ένα σύνολο ανθρώπων, μια ομάδα.
- Η Πρωτογένεια είναι ο πρώτος γόνος, η πρώτη γενιά.
- Για τον Έλληνα, ωστόσο, η παράδοση αναφέρει ότι το σπέρμα δεν προήλθε από τον Δευκαλίωνα, αλλά απευθείας από τον ίδιο τον Δία, προσδίδοντάς του μια θεϊκή υπόσταση.
Ήδη από τη μυθολογία, λοιπόν, αναγνωριζόταν ότι το γένος αυτό, ως το πρώτο που θα αποτελέσει μια κοινωνία ανθρώπων (μια αμφικτιωνία), είχε θεϊκή καταγωγή. Παρά το γεγονός ότι υπήρχαν οι πόλεις-κράτη (Αθηναίοι, Σπαρτιάτες, Θηβαίοι, Μακεδόνες κτλ), όλοι μεταξύ τους αναγνωρίζονταν ως Έλληνες και αποδέχονταν την κοινή καταγωγή τους. Το Ολύμπιο Πάνθεον -και ειδικότερα ο Ζευς- καθόριζε αυτή την κοινή αιματική ταυτότητα.
Δεν ήταν τυχαίο ότι οι αγώνες ονομάστηκαν Ολυμπιακοί και όχι Ηράκλειοι (παρότι τους είχε δημιουργήσει ο Ηρακλής), προκειμένου να δηλωθεί η θεϊκή καταγωγή εκ των Ολυμπίων Θεών. Άλλωστε, στους Ολυμπιακούς Αγώνες μπορούσαν να πάρουν μέρος μόνο γενετικά Έλληνες. Αυτό αποδεικνύει ότι πολύ πριν διαμορφώσουν φυλετικές θέσεις ο Πλάτωνας και ο Αριστοτέλης, υφίσταται η έννοια του κοινού αίματος και της κοινής βιολογίας.
Εθνισμός vs Εθνικισμός: Η Σύγχυση των Εννοιών
Ένα ζήτημα που συχνά προκαλεί μπέρδεμα είναι η διάκριση ανάμεσα στις λέξεις εθνισμός και εθνικισμός. Οι πολιτικές αυτές έννοιες έρχονται κυρίως από τη Γαλλία, με αποτέλεσμα οι μεταφράσεις να ποικίλλουν (για παράδειγμα, το nationalism αποδίδεται από κάποιους ως εθνισμός και από άλλους ως εθνικισμός).
Στην Ελλάδα, οι έννοιες αυτές είχαν αρχικά καθαρά θρησκευτική χροιά εξαιτίας της μετάδοσης των γραφών από τους Εβδομήκοντα, οι οποίοι απέδωσαν με τη λέξη «ἔθνη» τους αλλότριους λαούς και τους ειδωλολάτρες. Επειδή στην Ευρώπη η λέξη έθνος είχε συνδεθεί με την πατρίδα, ενώ στην Ελλάδα σχετιζόταν αρχικά με τον παγανισμό, υπήρξε μια προσπάθεια επαναπροσδιορισμού. Αρχικά, επιδιώχθηκε να αποδοθεί ως «εθνισμός» η φιλοπατρία και ο πατριωτισμός, και ως «εθνικισμός» η ειδωλολατρεία. Μετέπειτα, οι δύο λέξεις συγχωνεύτηκαν ουσιαστικά στην ίδια έννοια, μέχρις ότου στις σημερινές εποχές οι ορισμοί άλλαξαν ξανά, με ορισμένους να ενοχλούνται όταν κάποιος δηλώνει εθνικιστής.
Παρ’ όλα αυτά, αν θέλουμε να είμαστε πιο ακριβολόγοι, πανεπιστημιακοί καθηγητές όπως ο Βεζάνης -ο οποίος θεωρείται από τους πρώιμους θεωρητικούς του ελληνικού εθνικισμού- έκαναν μια διάκριση:
- Ως εθνιστή όρισε εκείνον που ασπάζεται την παθητική κατάφαση της ιδέας του έθνους· δηλαδή, διαθέτει τα ιδεώδη του έθνους αλλά δεν αγωνίζεται ενεργά γι’ αυτά, παραμένοντας ένας ιδεολόγος.
- Ως εθνικιστή όρισε εκείνον που είναι πιο πρακτικός και δραστήριος ταυτόχρονα.
Παρόλο που τέτοιες τυπολογίες μπορεί να μην βρίσκουν τους πάντες σύμφωνους, προσφέρουν μια χρήσιμη αντίληψη για όσους νιώθουν άνετα -σε ακουστικό, οπτικό και συνειδησιακό επίπεδο- να τοποθετούνται απέναντι στις έννοιες αυτές
