Μου αρέσει πολύ η στωική φιλοσοφία. Καμιά φορά μπαίνω στο YouTube ή στο google και γράφω «στωικισμός» και κοιτάζω τι κείμενα υπάρχουν γύρω από το θέμα. Τα τελευταία χρόνια, όμως, βλέπω όλο και περισσότερα Α.Ι βίντεο με δήθεν “alpha male” motivational βίντεο και εικόνες με “επικ¨ μουσική απο πίσω και μερικές «σκληρές» συμβουλές για τη ζωή… Όλα αυτα φυσικά μπαίνουν κάτω απο το μανδύα του “Στωικισμού”.
Το πρόβλημα είναι ότι αυτό δεν μοιάζει ιδιαίτερα με τον Στωικισμό που συναντά κανείς όταν διαβάζει πραγματικά τα αρχαία κείμενα και την φιλοσοφία του.
Αν ανοίξεις το «Εις Εαυτόν» του Μάρκου Αυρηλίου ή παλαιότερα στωικά έργα, θα ανακαλύψεις κάτι πολύ πιο σύνθετο. Οι Στωικοί είχαν ιδιαίτερες απόψεις για τον Θεό, τη λογική, την ύλη, τον ανθρώπινο νου, τη φύση και το τι σημαίνει πραγματικά να ζει κανείς καλά.
Γι’ αυτό και η στωική φιλοσοφία δεν μπορεί να περιοριστεί σε μερικά motivational quotes του τύπου «μην αφήνεις τίποτα να σε επηρεάζει».
Για να την καταλάβουμε πραγματικά, πρέπει να δούμε από πού ξεκίνησε και πώς λειτουργούσε ως ολοκληρωμένο φιλοσοφικό σύστημα.
Από πού ξεκίνησε η στωική φιλοσοφία;
Πολλοί συνδέουν τον Στωικισμό κυρίως με τον Μάρκο Αυρήλιο. Μερικές φορές μάλιστα παρουσιάζεται περίπου σαν ένας από τους θεμελιωτές του.
Στην πραγματικότητα, όμως, ο Μάρκος Αυρήλιος εμφανίζεται πολύ αργά στην ιστορία του Στωικισμού.
Για να φτάσουμε στις πραγματικές ρίζες του, πρέπει να επιστρέψουμε στην αρχαία Ελλάδα και, κατά κάποιον τρόπο, ακόμη πιο πίσω: στον Σωκράτη.
Ο Σωκράτης δεν ίδρυσε κάποια οργανωμένη φιλοσοφική σχολή. Επηρέασε όμως βαθιά τους ανθρώπους που ήρθαν μετά από αυτόν.
Από αυτό το φιλοσοφικό κλίμα γεννήθηκαν αργότερα διαφορετικές σχολές: η Ακαδημία του Πλάτωνα, οι Περιπατητικοί του Αριστοτέλη, οι Επικούρειοι, οι Κυνικοί, οι Σκεπτικοί και φυσικά οι Στωικοί.
Παρά τις μεγάλες διαφορές τους, όλες αυτές οι σχολές είχαν κληρονομήσει κάτι σημαντικό από τον Σωκράτη: την ιδέα ότι η φιλοσοφία δεν υπάρχει απλώς για να συζητάμε αφηρημένες θεωρίες. Υπάρχει και για να μας βοηθά να ζούμε καλύτερα.
Οι αρχαίοι Έλληνες ασχολήθηκαν πάρα πολύ με το ερώτημα:
Ποιος είναι ο καλύτερος δυνατός τρόπος ζωής για έναν άνθρωπο;
Γι’ αυτούς, η λογική, η φυσική, η ηθική και γενικότερα η γνώση αποτελούσαν κομμάτια αυτής της αναζήτησης.
Ο Στωικισμός γεννήθηκε μέσα σε αυτό ακριβώς το περιβάλλον.
Ζήνων ο Κιτιεύς: ο ιδρυτής του Στωικισμού
Ιδρυτής της στωικής φιλοσοφίας λοιπόν, θεωρείται ο Ζήνων ο Κιτιεύς.
Πολλά από όσα γνωρίζουμε σήμερα για τη ζωή του προέρχονται από τον Διογένη Λαέρτιο και το έργο του «Βίοι Φιλοσόφων».
Ο Ζήνων ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για ένα ερώτημα: πώς μπορεί ένας άνθρωπος να ζήσει όσο γίνεται καλύτερα;
Σύμφωνα με την παράδοση, κάποτε επισκέφθηκε το Μαντείο των Δελφών και ρώτησε πώς θα μπορούσε να πετύχει μια καλύτερη ζωή.
Η απάντηση που πήρε ήταν παράξενη: έπρεπε να αποκτήσει «το χρώμα των νεκρών».
Ο Ζήνων θεώρησε ότι η φράση αναφερόταν στους ανθρώπους του παρελθόντος και στα έργα τους. Έτσι άρχισε να μελετά συστηματικά τους παλαιότερους συγγραφείς και φιλοσόφους.
Αργότερα πήγε στην Αθήνα αναζητώντας έναν δάσκαλο σαν τον Σωκράτη. Ο Σωκράτης, βέβαια, είχε πεθάνει πολλά χρόνια νωρίτερα.
Τελικά ο Ζήνων μαθήτευσε κοντά στον Κυνικό φιλόσοφο Κράτη.
Η σχέση των Στωικών με τους Κυνικούς
Η Κυνική φιλοσοφία είχε αρκετά κοινά με τον μεταγενέστερο Στωικισμό, ιδιαίτερα σε πρακτικά ζητήματα.
Οι Κυνικοί, όμως, συνήθως έφταναν τις ιδέες αυτές πολύ πιο μακριά.
Ένας Στωικός μπορούσε, για παράδειγμα, να πει:
«Δεν υπάρχει κάτι κακό στο να έχεις χρήματα. Απλώς τα χρήματα δεν καθορίζουν αν η ζωή σου είναι πραγματικά καλή».
Ένας Κυνικός θα μπορούσε να πάει ένα βήμα παραπέρα και να πει:
«Τότε καλύτερα να επιλέξεις τη φτώχεια».
Οι Κυνικοί αδιαφορούσαν επίσης για πολλές κοινωνικές συμβάσεις. Ακόμη και η ονομασία τους συνδέθηκε με την ελληνική λέξη «κύων», δηλαδή σκύλος. Αρχικά χρησιμοποιήθηκε ως προσβολή, αλλά τελικά οι ίδιοι αποδέχθηκαν την ονομασία.
Ο Ζήνων, πάντως, δεν μελέτησε μόνο τους Κυνικούς. Ήρθε επίσης σε επαφή με ιδέες που προέρχονταν από την πλατωνική και την αριστοτελική παράδοση.
Έπειτα από αυτή την περίοδο μαθητείας ίδρυσε τη δική του φιλοσοφική σχολή.
Γιατί ονομάστηκαν «Στωικοί»;
Ο Ζήνων δίδασκε στην Αθήνα σε έναν χώρο γνωστό ως Ποικίλη Στοά.
Από τη λέξη «στοά» προέκυψε και η ονομασία της φιλοσοφικής σχολής.
Οι μαθητές και οι ακόλουθοι του Ζήνωνα έγιναν γνωστοί ως Στωικοί.
Δυστυχώς, από τα ίδια τα έργα του Ζήνωνα δεν έχει σωθεί σχεδόν τίποτα.
Το ίδιο πρόβλημα έχουμε και με αρκετούς από τους πρώτους Στωικούς.
Μετά τον Ζήνωνα, επικεφαλής της σχολής έγινε ο Κλεάνθης. Από αυτόν έχει σωθεί ουσιαστικά μόνο ένα πλήρες έργο, ο περίφημος «Ύμνος στον Δία».
Αργότερα εμφανίζεται ο Χρύσιππος, ίσως ο σημαντικότερος άνθρωπος για τη διαμόρφωση του Στωικισμού ως ολοκληρωμένου φιλοσοφικού συστήματος.
Και από τον Χρύσιππο, όμως, έχουμε κυρίως αποσπάσματα.
Παρόλα αυτά, μέσα από άλλους αρχαίους συγγραφείς γνωρίζουμε πόσο καθοριστικός υπήρξε.
Ο Χρύσιππος πήρε διάφορες στωικές ιδέες που μέχρι τότε δεν αποτελούσαν απαραίτητα ένα πλήρως οργανωμένο σύστημα και προσπάθησε να τις ενώσει.
Έτσι ο Στωικισμός εξελίχθηκε σε μια συνολική θεωρία για τον άνθρωπο, τη ζωή, τη γνώση και το ίδιο το σύμπαν.
Τα τρία μέρη της στωικής φιλοσοφίας
Οι Στωικοί χώριζαν συνήθως τη φιλοσοφία σε τρία μεγάλα μέρη:
Φυσική, Λογική και Ηθική.
Οι όροι όμως δεν σήμαιναν ακριβώς αυτό που σημαίνουν σήμερα.
Η στωική «φυσική» περιλάμβανε όχι μόνο ερωτήματα γύρω από τον φυσικό κόσμο, αλλά και ζητήματα που σήμερα θα τα κατατάσσαμε στη μεταφυσική ή στη θεολογία.
Υπάρχει Θεός;
Τι είναι ο Θεός;
Από τι αποτελείται το σύμπαν;
Υπάρχει ψυχή;
Όλα αυτά ήταν κομμάτι της στωικής φυσικής.
Αντίστοιχα, η στωική λογική δεν περιοριζόταν στη μελέτη των επιχειρημάτων.
Περιλάμβανε την ορθή σκέψη, τη γνώση, τη γλώσσα, τη ρητορική και αυτό που σήμερα θα ονομάζαμε επιστημολογία.
Τέλος, η ηθική προσπαθούσε να απαντήσει στο βασικό ερώτημα:
Πώς πρέπει να ζήσουμε;
Για τους Στωικούς, όμως, δεν μπορούσες απλώς να περάσεις κατευθείαν στην ηθική.
Για να γνωρίζεις πώς πρέπει να ζεις, πρέπει πρώτα να γνωρίζεις σε τι είδους κόσμο ζεις και με ποιον τρόπο μπορείς να αποκτήσεις αληθινή γνώση γι’ αυτόν.
Υπάρχει μια ωραία στωική παρομοίωση.
Φαντάσου τη φιλοσοφία σαν ένα χωράφι.
Ο φράχτης γύρω από το χωράφι είναι η λογική.
Το χώμα και τα δέντρα είναι η φυσική.
Και οι καρποί των δέντρων είναι η ηθική.
Ο τελικός στόχος είναι πράγματι η καλή ζωή. Όμως για τους αρχαίους Στωικούς η καλή ζωή στηριζόταν πάνω σε ολόκληρο το υπόλοιπο φιλοσοφικό οικοδόμημα.
Η παράξενη φυσική των Στωικών
Οι απόψεις των Στωικών για τον κόσμο μπορεί σήμερα να μας φαίνονται αρκετά παράξενες.
Πίστευαν ότι οτιδήποτε υπάρχει πραγματικά έχει σώμα.
Με μια πρώτη ματιά, αυτό ακούγεται σαν να αρνούνταν την ύπαρξη του Θεού ή της ψυχής.
Δεν συνέβαινε όμως κάτι τέτοιο.
Οι Στωικοί πίστευαν στον Θεό. Απλώς θεωρούσαν ότι και ο Θεός έχει κάποια μορφή σώματος.
Πίστευαν επίσης στην ψυχή, αλλά και η ψυχή είχε γι’ αυτούς σωματική υπόσταση.
Ακόμη και η σοφία μπορούσε, με έναν ιδιαίτερο στωικό τρόπο, να θεωρηθεί κάτι που έχει σωματική διάσταση.
Παράλληλα, οι Στωικοί ξεχώριζαν την «ύπαρξη» από αυτό που θα μπορούσαμε να αποδώσουμε ως «υφίσταμαι».
Υπήρχαν δηλαδή πράγματα όπως ο χρόνος ή το κενό, τα οποία δεν θεωρούσαν ότι υπάρχουν με τον ίδιο τρόπο που υπάρχει ένα σώμα, αλλά παρ’ όλα αυτά έπρεπε να έχουν κάποια θέση στη θεωρία τους για την πραγματικότητα.
Εδώ η στωική μεταφυσική γίνεται αρκετά περίπλοκη.
Η ενεργητική και η παθητική αρχή
Οι Στωικοί δέχονταν, όπως αρκετοί άνθρωποι της εποχής τους, ότι ο κόσμος αποτελείται από τέσσερα βασικά στοιχεία:
φωτιά, νερό, γη και αέρα.
Πέρα όμως από αυτά, πίστευαν ότι ολόκληρη η πραγματικότητα μπορεί να κατανοηθεί μέσα από δύο βασικές αρχές:
την ενεργητική αρχή και την παθητική αρχή.
Η παθητική αρχή είναι, πολύ απλά, η ύλη από την οποία δημιουργούνται τα πράγματα.
Η ενεργητική αρχή είναι αυτή που οργανώνει και διαμορφώνει την ύλη.
Οι Στωικοί ταύτιζαν αυτή την ενεργητική αρχή με τον Θεό.
Ανάμεσα στις δύο λειτουργούσε το λεγόμενο πνεύμα, μια έννοια που σχετίζεται με την ελληνική λέξη «πνοή» ή «ανάσα».
Το πνεύμα διαπερνά τον κόσμο και δίνει στα πράγματα τις ιδιότητές τους.
Ο Θεός και ο Λόγος στους Στωικούς
Οι Στωικοί συχνά ταύτιζαν τον Θεό με τον Δία.
Αυτό φαίνεται ιδιαίτερα στον «Ύμνο στον Δία» του Κλεάνθη.
Παράλληλα χρησιμοποιούσαν την έννοια του Λόγου.
Η ελληνική λέξη «λόγος» είναι δύσκολο να αποδοθεί με μία μόνο σύγχρονη λέξη. Στη φιλοσοφία μπορεί να σημαίνει κάτι σαν τη λογική ή ορθολογική αρχή που βρίσκεται πίσω από τη δομή του κόσμου.
Η έννοια αυτή εμφανίζεται αργότερα και στον Χριστιανισμό.
Στην αρχή του Ευαγγελίου του Ιωάννη διαβάζουμε:
«Εν αρχή ην ο Λόγος».
Ο Ιωάννης χρησιμοποιεί μια έννοια που ήδη είχε μεγάλη ιστορία στην ελληνική φιλοσοφία.
Υπάρχουν λοιπόν ορισμένες ενδιαφέρουσες ομοιότητες ανάμεσα στη στωική αντίληψη του Λόγου και στην πρώιμη χριστιανική σκέψη.
Υπάρχει όμως και μια τεράστια διαφορά.
Για τον Χριστιανισμό, ο Λόγος είναι πρόσωπο και ταυτίζεται με τον Χριστό.
Στον Στωικισμό δεν συμβαίνει αυτό.
Ο στωικός Θεός μοιάζει περισσότερο με μια θεϊκή λογική δύναμη που διαπερνά και οργανώνει ολόκληρο το σύμπαν.
Οι Στωικοί πίστευαν ότι όλα συμβαίνουν για κάποιον λόγο
Η στωική αντίληψη για το σύμπαν ήταν έντονα ντετερμινιστική.
Με απλά λόγια, οι Στωικοί θεωρούσαν ότι όσα συμβαίνουν στον κόσμο αποτελούν μέρος μιας λογικής και θεϊκής τάξης.
Ο Θεός ή ο Λόγος οργανώνει τα πάντα, ακόμη και στις μικρότερες λεπτομέρειες.
Το σύμπαν δεν είναι, επομένως, ένα τυχαίο χάος.
Έχει τάξη, δομή και σκοπό.
Οι Στωικοί πίστευαν επίσης ότι το σύμπαν περνά μέσα από μεγάλους κύκλους.
Υπάρχει μια περίοδος κοσμικής τάξης και στη συνέχεια έρχεται μια τεράστια εκπύρωση, κατά την οποία τα πάντα καταστρέφονται μέσα στη φωτιά.
Ύστερα ο κόσμος δημιουργείται ξανά.
Δεν είναι απόλυτα ξεκάθαρο αν θεωρούσαν ότι κάθε νέος κύκλος επαναλαμβάνει ακριβώς τον προηγούμενο ή αν απλώς μοιάζει πολύ με αυτόν.
Το βασικό σημείο, πάντως, είναι ότι για τους Στωικούς το σύμπαν ακολουθεί μια λογική, θεϊκή τάξη.
Η θεία πρόνοια
Αυτή η αντίληψη οδηγεί σε μία από τις σημαντικότερες ιδέες του Στωικισμού: τη θεία πρόνοια.
Ακόμη και στους μεταγενέστερους Στωικούς, όπως ο Επίκτητος, βλέπουμε συχνά την πεποίθηση ότι ο Δίας φροντίζει και οργανώνει τον κόσμο.
Ο Επίκτητος θεωρεί μάλιστα ότι ο λογικός άνθρωπος έχει λόγο να αισθάνεται ευγνωμοσύνη για αυτή την τάξη.
Για έναν σύγχρονο αναγνώστη κάτι τέτοιο δεν είναι καθόλου αυτονόητο.
Για τους αρχαίους Στωικούς, όμως, ήταν κεντρικό κομμάτι της φιλοσοφίας τους.
Η στωική λογική
Όταν σήμερα ακούμε τη λέξη «λογική», συνήθως σκεφτόμαστε επιχειρήματα: αν ένα επιχείρημα είναι σωστό, αν το συμπέρασμα προκύπτει από τις προκείμενες και ούτω καθεξής.
Οι Στωικοί χρησιμοποιούσαν την έννοια πολύ πιο πλατιά.
Η λογική τους περιλάμβανε τη φιλοσοφία της γλώσσας, τη θεωρία της γνώσης, τη λειτουργία του νου, τη ρητορική αλλά και τη λογική με τη στενότερη έννοια.
Και μέσα σε αυτή τη συζήτηση εμφανίζεται μια πολύ σημαντική μορφή:
ο Στωικός Σοφός.
Ποιος ήταν ο Στωικός Σοφός;
Ο Στωικός Σοφός ήταν το ιδανικό πρότυπο ανθρώπου.
Δεν ήταν απλώς ένας άνθρωπος που ήξερε πολλά.
Ήταν κάποιος που καταλάβαινε την πραγματικότητα όπως ακριβώς είναι.
Δεν έκανε λάθη στην κρίση του.
Μπορούσε να ξεχωρίζει το αληθινό από το ψευδές και ήταν σε θέση να δικαιολογήσει σωστά όσα πίστευε.
Ο Ζήνων χρησιμοποιούσε, σύμφωνα με την παράδοση, το παράδειγμα του χεριού για να εξηγήσει διαφορετικά επίπεδα γνώσης.
Άνοιγε το χέρι του και έλεγε ότι αυτό μοιάζει με μια απλή εντύπωση που εμφανίζεται στον νου.
Έπειτα έκλεινε τα δάχτυλά του, δείχνοντας μεγαλύτερη βεβαιότητα ότι η εντύπωση ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα.
Τέλος, έπιανε τη γροθιά με το άλλο του χέρι.
Αυτή η σταθερότητα συμβόλιζε την πλήρη γνώση του Σοφού.
Ο Στωικός Σοφός δεν γνωρίζει απλώς ότι κάτι είναι αληθινό.
Γνωρίζει γιατί είναι αληθινό.
Μπορεί να υπερασπιστεί τη θέση του απέναντι σε κάθε σοβαρή αμφισβήτηση.
Και επειδή κατανοεί πραγματικά τη δομή του κόσμου, είναι σε θέση να ζει σύμφωνα με αυτή.
Εδώ βλέπουμε πώς η στωική λογική και φυσική οδηγούν τελικά στην ηθική.
Ο σκοπός του Στωικισμού: να ζεις σύμφωνα με τη φύση
Φτάνουμε έτσι στην περιοχή για την οποία ο Στωικισμός έγινε περισσότερο γνωστός: την ηθική.
Δεν είναι τυχαίο.
Αν ανοίξεις τον Επίκτητο ή τον Μάρκο Αυρήλιο, ένα μεγάλο μέρος όσων θα διαβάσεις αφορά άμεσα τον τρόπο ζωής.
Ο Στωικισμός είναι πράγματι μια πολύ πρακτική φιλοσοφία.
Αυτό όμως που συχνά χάνεται στη σύγχρονη παρουσίασή του είναι ότι η πρακτική αυτή πλευρά στηριζόταν πάνω σε ολόκληρη τη θεωρία που είδαμε προηγουμένως.
Η βασική ιδέα της στωικής ηθικής είναι η αρετή.
Και η αρετή σημαίνει να ζει κανείς σύμφωνα με τη φύση.
Αλλά για να ζεις σύμφωνα με τη φύση, πρέπει πρώτα να καταλαβαίνεις τι είναι η φύση.
Πρέπει επίσης να καταλαβαίνεις τι είναι ο άνθρωπος.
Οι Στωικοί θεωρούσαν ότι δύο από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης είναι ότι είμαστε:
λογικά όντα και κοινωνικά όντα.
Άρα μια καλή ανθρώπινη ζωή πρέπει να βρίσκεται σε συμφωνία με αυτά τα χαρακτηριστικά.
Υπάρχει όμως και η Φύση με τη μεγαλύτερη έννοια: η φύση ολόκληρου του σύμπαντος.
Και οι Στωικοί θεωρούσαν ότι αυτή η φύση είναι κατά βάθος καλή και λογικά οργανωμένη.
Ακόμη και το κακό μπορεί να ενταχθεί σε μια μεγαλύτερη τάξη
Ο Κλεάνθης γράφει στον «Ύμνο στον Δία» ότι τίποτα δεν συμβαίνει πραγματικά έξω από τη θεϊκή τάξη, με εξαίρεση τις ανόητες πράξεις των ανθρώπων.
Ακόμη όμως και αυτές οι πράξεις μπορούν τελικά να ενσωματωθούν μέσα στη συνολική αρμονία του κόσμου.
Είναι μια πολύ χαρακτηριστική στωική ιδέα.
Ο άνθρωπος μπορεί να πράξει άσχημα.
Μπορεί να κάνει λάθος.
Όμως η συνολική τάξη της φύσης εξακολουθεί να λειτουργεί.
Ο Κλεάνθης χρησιμοποιεί ουσιαστικά την εικόνα της αρμονίας που μπορεί να προκύψει ακόμη και μέσα από τη δυσαρμονία.
Αιώνες αργότερα βλέπουμε κάτι παρόμοιο στον Μάρκο Αυρήλιο.
Όταν κάποιος τον αδικεί, προσπαθεί να θυμάται ότι ο άνθρωπος αυτός ενεργεί μέσα από άγνοια.
Δεν καταλαβαίνει πραγματικά ποιος είναι ή ποια είναι η φύση του ανθρώπου.
Γι’ αυτό ο Μάρκος πολλές φορές αντιμετωπίζει περισσότερο με λύπη παρά με μίσος κάποιον που του φέρεται άσχημα.
Και όταν συμβαίνει κάτι που ο ίδιος δυσκολεύεται να καταλάβει, προσπαθεί να το κοιτάξει από την οπτική του σύμπαντος.
Κάτι μπορεί να φαίνεται κακό από τη δική του περιορισμένη οπτική.
Μέσα όμως στη συνολική τάξη του κόσμου μπορεί να έχει μια θέση που ο ίδιος δεν είναι σε θέση να αντιληφθεί.
Με αυτή την έννοια, ο Μάρκος Αυρήλιος προσπαθεί συνεχώς να πλησιάσει το ιδανικό του Στωικού Σοφού.
Η αρετή είναι πάντα στο χέρι μας
Οι Στωικοί θεωρούσαν ότι ο άνθρωπος έχει σχεδόν πάντα τη δυνατότητα να πράξει σωστά.
Μπορεί να μην ελέγχει τις περιστάσεις.
Μπορεί να μην ελέγχει όσα συμβαίνουν γύρω του.
Ελέγχει όμως τον τρόπο με τον οποίο θα ανταποκριθεί σε αυτά.
Αυτός είναι και ο λόγος που πράγματα όπως ο πλούτος, η κοινωνική θέση, η σωματική άνεση ή ακόμη και η απόλαυση δεν αποτελούν, για τους Στωικούς, πραγματικά αγαθά.
Μπορεί να είναι ευχάριστα.
Μπορεί να κάνουν τη ζωή ευκολότερη.
Δεν είναι όμως αυτά που κάνουν έναν άνθρωπο καλό.
Το πραγματικό αγαθό είναι η αρετή.
Οι τέσσερις στωικές αρετές
Οι Στωικοί μιλούσαν κυρίως για τέσσερις βασικές αρετές:
Σοφία, Δικαιοσύνη, Εγκράτεια και Ανδρεία.
Η σοφία είναι η ικανότητα να καταλαβαίνεις ποια πράξη είναι σωστή.
Η δικαιοσύνη αφορά τον τρόπο με τον οποίο συμπεριφέρεσαι στους άλλους, με σεβασμό και δικαιοσύνη.
Η εγκράτεια είναι η ικανότητα να ελέγχεις τις επιθυμίες σου, ώστε να μη σε κυβερνούν.
Και η ανδρεία είναι η δύναμη να πράττεις σωστά ακόμη και όταν φοβάσαι.
Για τον Στωικό, λοιπόν, μια καλή ζωή δεν κρίνεται κυρίως από όσα αποκτάς.
Κρίνεται από τον χαρακτήρα σου και τον τρόπο με τον οποίο πράττεις.
Οι Στωικοί και τα συναισθήματα
Εδώ υπάρχει μία από τις μεγαλύτερες παρεξηγήσεις γύρω από τον Στωικισμό.
Πολλοί λένε:
«Οι Στωικοί πίστευαν ότι δεν πρέπει να έχουμε συναισθήματα».
Άλλοι απαντούν:
«Αυτό είναι μύθος. Οι Στωικοί είχαν συναισθήματα, απλώς μάθαιναν να τα διαχειρίζονται».
Η πραγματικότητα βρίσκεται κάπου ανάμεσα.
Ο ιδανικός Στωικός Σοφός πράγματι δεν κυριαρχείται από τα λεγόμενα πάθη.
Τα πάθη είναι συναισθηματικές καταστάσεις που μας παρασύρουν και αλλοιώνουν την κρίση μας.
Ο Σοφός βλέπει την πραγματικότητα σωστά και γι’ αυτό δεν αφήνει αυτά τα πάθη να τον κυβερνήσουν.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο συνηθισμένος άνθρωπος πρέπει απλώς να καταπιέζει τα συναισθήματά του.
Το να αισθάνεσαι θυμό ή φόβο και να προσποιείσαι ότι δεν υπάρχουν δεν είναι στωικότητα. Είναι άρνηση της πραγματικότητας.
Η στωική προσέγγιση είναι διαφορετική:
ακόμη και όταν αισθάνεσαι έντονα συναισθήματα, προσπάθησε να μην επιτρέπεις σε αυτά να καθορίζουν αν θα πράξεις σωστά ή λάθος.
Πώς ο Στωικισμός πέρασε στη Ρώμη
Μετά τους πρώτους μεγάλους Στωικούς, η φιλοσοφία άρχισε να εξαπλώνεται.
Νέοι φιλόσοφοι, όπως ο Ποσειδώνιος, άρχισαν να συζητούν και να αντιπαρατίθενται με άλλες σχολές, ιδιαίτερα με τους φιλοσόφους της Ακαδημίας.
Όπως συμβαίνει με κάθε μεγάλη ιδέα που ταξιδεύει μέσα στους αιώνες, ο Στωικισμός άρχισε σταδιακά να αλλάζει.
Δεν υπήρχε πλέον μία και μοναδική μορφή του.
Αργότερα εξαπλώθηκε ευρύτατα στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Και τότε εμφανίζονται οι άνθρωποι που σήμερα οι περισσότεροι γνωρίζουμε ως τους μεγάλους Ρωμαίους Στωικούς:
ο Σενέκας,
ο Μουσώνιος Ρούφος,
ο Επίκτητος,
και ο Μάρκος Αυρήλιος.
Ο Κικέρων επίσης επηρεάστηκε έντονα από στωικές ιδέες, αν και δεν θεωρείται αυστηρά Στωικός.
Από έναν δούλο μέχρι έναν αυτοκράτορα
Το εντυπωσιακό είναι πόσο διαφορετικοί μεταξύ τους ήταν οι άνθρωποι που υιοθέτησαν τη στωική φιλοσοφία.
Ο Μάρκος Αυρήλιος ήταν αυτοκράτορας της Ρώμης.
Μέσα στους «Εις Εαυτόν» βλέπουμε έναν από τους ισχυρότερους ανθρώπους της εποχής του να προσπαθεί καθημερινά να υπενθυμίζει στον εαυτό του ότι πρέπει να παραμένει δίκαιος, λογικός και εγκρατής.
Στην άλλη άκρη βρίσκεται ο Επίκτητος.
Ο Επίκτητος γεννήθηκε δούλος.
Ανήκε σε έναν άνθρωπο που εργαζόταν στην αυλή του Νέρωνα.
Είχε την ευκαιρία να σπουδάσει φιλοσοφία κοντά στον Μουσώνιο Ρούφο, αλλά παρέμενε ιδιοκτησία κάποιου άλλου μέχρι την απελευθέρωσή του.
Αργότερα εκδιώχθηκε από τη Ρώμη όταν ο αυτοκράτορας Δομιτιανός έδιωξε τους φιλοσόφους από την πόλη.
Εγκαταστάθηκε τότε στην Ελλάδα και άρχισε να διδάσκει.
Ο Σενέκας, από την άλλη, ήταν πολιτικός, συγγραφέας, θεατρικός δημιουργός και σημαντικό πρόσωπο της ρωμαϊκής δημόσιας ζωής.
Έχουμε λοιπόν ανθρώπους από εντελώς διαφορετικά επίπεδα κοινωνικής δύναμης:
έναν πρώην δούλο,
έναν πολιτικό,
και έναν αυτοκράτορα.
Και όμως όλοι βρήκαν κάτι πολύ σημαντικό μέσα στη στωική φιλοσοφία.
Αυτό ίσως εξηγεί και ένα μέρος της τεράστιας επιτυχίας της.
Ο Ρωμαϊκός Στωικισμός έγινε περισσότερο πρακτικός
Όσο περνούσε ο καιρός, οι Στωικοί άρχισαν να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην πρακτική ηθική.
Η φυσική και η λογική δεν εξαφανίστηκαν.
Τις βρίσκουμε ακόμη στον Επίκτητο και στον Μάρκο Αυρήλιο.
Απλώς δεν βρίσκονται πλέον τόσο έντονα στο κέντρο.
Ο Μουσώνιος Ρούφος, για παράδειγμα, μιλά για πολύ πρακτικά πράγματα: τι πρέπει να τρώμε, πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε το σεξ, την ισότητα ανδρών και γυναικών, την εργασία και τον τρόπο ζωής του φιλοσόφου.
Δεν γνωρίζουμε αν είχε γράψει εκτενώς και για τη στωική φυσική ή λογική.
Ίσως τα σχετικά έργα χάθηκαν.
Ίσως απλώς όσοι αντέγραφαν τα κείμενά του θεώρησαν ότι οι πρακτικές συμβουλές είχαν μεγαλύτερη αξία και γι’ αυτό τις διέσωσαν.
«Άλλα εξαρτώνται από εμάς και άλλα όχι»
Η αλλαγή αυτή φαίνεται πολύ καθαρά στο «Εγχειρίδιον» του Επίκτητου.
Το έργο ξεκινά με μία από τις πιο γνωστές φράσεις ολόκληρης της στωικής παράδοσης:
«Από τα πράγματα, άλλα εξαρτώνται από εμάς και άλλα όχι».
Από εμάς εξαρτώνται οι κρίσεις μας, οι επιθυμίες μας, οι αποστροφές μας και, γενικότερα, όσα αποτελούν δικές μας πράξεις.
Δεν εξαρτώνται από εμάς το σώμα μας, η περιουσία μας, η φήμη μας ή τα δημόσια αξιώματα.
Σήμερα αυτή η ιδέα συχνά ονομάζεται διχοτομία του ελέγχου.
Και έχει γίνει ίσως η πιο διάσημη στωική αρχή στη σύγχρονη εποχή.
Η ουσία είναι απλή:
ξεχώρισε τι μπορείς πραγματικά να ελέγξεις και τι όχι.
Και μην καταστρέφεις τον εαυτό σου προσπαθώντας να ελέγξεις πράγματα που ποτέ δεν βρίσκονταν πραγματικά στα χέρια σου.
Ο σύγχρονος Στωικισμός
Σήμερα υπάρχουν πολλοί συγγραφείς που προσπαθούν να μεταφέρουν τις στωικές ιδέες στη σύγχρονη ζωή.
Ο Ryan Holiday, ο Massimo Pigliucci και ο Donald Robertson είναι μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα.
Το ενδιαφέρον είναι ότι ο σύγχρονος Στωικισμός συνήθως κρατά κυρίως την ηθική των αρχαίων Στωικών.
Οι περισσότεροι σύγχρονοι αναγνώστες δεν χρειάζεται να πιστεύουν ότι ο κόσμος αποτελείται από μια ενεργητική και μια παθητική αρχή.
Δεν χρειάζεται να πιστεύουν στο στωικό πνεύμα.
Ούτε ότι το σύμπαν καταστρέφεται περιοδικά μέσα στη φωτιά και στη συνέχεια ξαναγεννιέται.
Κρατούν όμως ιδέες όπως:
να επικεντρώνεσαι σε όσα εξαρτώνται από εσένα,
να μην αφήνεις τον θυμό να κυβερνά την κρίση σου,
να αντιμετωπίζεις τις δυσκολίες με ψυχραιμία,
να καλλιεργείς τον χαρακτήρα σου,
να προσπαθείς να πράττεις δίκαια ακόμη και όταν οι περιστάσεις είναι δύσκολες.
Και αυτό δεν είναι κάτι εντελώς καινούργιο.
Ακόμη και πολύ πριν από τη σημερινή αναβίωση του Στωικισμού, άνθρωποι όπως ο Μονταίνιος ή ο Ralph Waldo Emerson μπορούσαν να εμπνευστούν από στωικές ιδέες χωρίς να αποδέχονται ολόκληρη την αρχαία κοσμολογία τους.
Μπορεί όμως να υπάρξει Στωικισμός χωρίς τη στωική κοσμολογία;
Εδώ εμφανίζεται ένα πραγματικά ενδιαφέρον φιλοσοφικό πρόβλημα.
Οι αρχαίοι Στωικοί θεωρούσαν τη φιλοσοφία τους ενιαίο σύστημα.
Η φυσική, η λογική και η ηθική ήταν δεμένες μεταξύ τους.
Αν άλλαζες το ένα μέρος, θεωρητικά επηρέαζες και τα υπόλοιπα.
Κι όμως, η ιστορία φαίνεται να δείχνει ότι η στωική ηθική μπόρεσε να αποσυνδεθεί σε μεγάλο βαθμό από την αρχαία στωική φυσική και να συνεχίσει να επηρεάζει ανθρώπους για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια.
Αυτό δημιουργεί ένα ενδιαφέρον ερώτημα.
Όταν σήμερα ακολουθούμε τις συμβουλές του Επίκτητου ή διαβάζουμε τον Μάρκο Αυρήλιο, μπορούμε πραγματικά να κρατήσουμε μόνο τις πρακτικές τους ιδέες;
Ή μήπως αυτές οι ιδέες είχαν νόημα ακριβώς επειδή στηρίζονταν σε μια πολύ συγκεκριμένη αντίληψη για τον Θεό, τη φύση και το σύμπαν;
Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση.
Ίσως, μάλιστα, αυτή να είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες πλευρές του Στωικισμού σήμερα.
Γιατί η στωική φιλοσοφία δεν είναι απλώς μια συλλογή από ωραίες φράσεις για αυτοπειθαρχία.
Είναι ένα φιλοσοφικό σύστημα που προσπάθησε να συνδέσει το μεγαλύτερο με το μικρότερο ερώτημα.
Από το:
«Πώς λειτουργεί ολόκληρο το σύμπαν;»
μέχρι το:
«Πώς πρέπει να συμπεριφερθώ σήμερα στον άνθρωπο που με εκνευρίζει;»
Και ίσως αυτός να είναι ένας από τους βασικούς λόγους που, έπειτα από τόσους αιώνες, εξακολουθούμε να επιστρέφουμε στους Στωικούς.
